Science Behind Crows Bringing Gifts: आपल्या घराच्या खिडकीत किंवा गॅलरीत कावळ्यांसाठी अन्नाचा घास ठेवणे, ही अनेकांची नेहमीची सवय असते. पण आपण कधी हा विचार केला आहे का, की त्यावेळेस कावळा आपल्याकडे कोणत्या नजरेने पाहत असतो? अनेकदा असे घडते की, तुम्ही रोज जिथे अन्न ठेवता, तिथे काही दिवसांनी तुम्हाला एखादी लहानशी गारगोटी, चमकणारे बाटलीचे झाकण, काचेचा तुकडा किंवा एखादे बटण पडलेले दिसते… अनेकदा आपल्याला तो योगायोग वाटतोही, पण आता पक्ष्यांवर संशोधन करणाऱ्या वैज्ञानिकांनी त्यामागचे कोडे उलगडले आहे… ते म्हणजे, तो कावळ्यांनी माणसांशी साधलेला एक विलक्षण ‘संवाद’च असतो. कावळ्यांचे हे वर्तन रहस्यमय वाटत असले तरी त्यामागे एक अफाट बुद्धिमत्ता आणि प्रगत सामाजिक व्यवहार दडलेला आहे. कावळे नक्की असे का करतात? ते माणसांचे चेहरे कसे लक्षात ठेवतात? आणि विज्ञानाच्या भाषेत या ‘भेटवस्तू’ देण्याला काय म्हणतात? या प्रश्नांचा घेतलेला हा सविस्तर आढावा.

कावळा: पक्ष्यांच्या जगातील ‘आईन्स्टाईन’

विज्ञानाच्या भाषेत कावळे हे ‘कॉर्विड’ (Corvid) या पक्षी कुटुंबात मोडतात. या कुटुंबात कावळे, डोमकावळे (Ravens) आणि नीळकंठ (Jays) यासारख्या पक्ष्यांचा समावेश होतो. हे पक्षी त्यांच्या असामान्य बुद्धिमत्तेसाठी जगभर ओळखले जातात. शास्त्रज्ञांच्या मते, कावळ्यांच्या मेंदूचे त्यांच्या शरीराशी असलेले गुणोत्तर हे मानवेतर प्राण्यांच्या जगात, विशेषतः वानर (Primates) आणि डॉल्फिनच्या जवळ जाणारे आहे.

निडोपालियम आणि प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स

कावळ्यांच्या मेंदूतील ‘निडोपालियम’ (Nidopallium) हा भाग अत्यंत विकसित असतो. हा भाग मानवी मेंदूतील ‘प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स’ सारखाच कार्य करतो. ज्यामुळे कावळ्यांना नियोजन करणे, परिस्थितीचे विश्लेषण करणे आणि भविष्यातील धोक्यांचा अंदाज घेणे शक्य होते.

हेही वाचा

काय सांगतं जागतिक संशोधन?

या गूढ वर्तनाचा उलगडा करण्यासाठी जगभरात अनेक प्रयोग झाले आहेत. त्यापैकी तीन महत्त्वाचे प्रसिद्ध झालेले शोधप्रबंध या विषयाला वैज्ञानिक आधार देतात:

कावळ्यांची अफाट बुद्धिमत्ता… विज्ञानाच्या नजरेतून

Crow-charechteristics
कावळ्यांची अफाट बुद्धिमत्ता… विज्ञानाच्या नजरेतून

१. चेहऱ्यांची अचूक ओळख आणि स्मृती

‘ॲनिमल बिहेविअर’ या प्रतिष्ठित नियतकालिकात वॉशिंग्टन विद्यापीठातील वन्यजीव शास्त्रज्ञ डॉ. जॉन मारझ्लफ यांचे प्रसिद्ध झालेले संशोधन हे सिद्ध करणारे आहे की, अमेरिकन कावळे केवळ मानवी चेहरे ओळखतात एवढेच नव्हे तर ते चेहरे ते ५ ते १० वर्षांपर्यंत लक्षातही ठेवतात.

Crow-behaviour
कावळ्याचे वर्तन वैज्ञानिकांना थक्क करणारे…

मारझ्लफ म्हणतात, “कावळे केवळ समोरच्या माणसाला पाहत नाहीत, तर त्या व्यक्तीचा इतिहासही लक्षात ठेवतात.” त्यांच्या प्रयोगात असे लक्षात आले की, ज्या व्यक्तीने त्यांना त्रास दिला होता, तिला पाहताच कावळे आरडाओरडा करून इशारा देत असत. मात्र, ज्यांनी त्यांना प्रेमाने अन्न दिले, त्यांच्याशी त्यांचे वागणे निर्धास्त होते.

हेही वाचा

२. मानवी मेंदूशी साम्य

‘प्रोसीडिंग्ज ऑफ द नॅशनल अकॅडमी ऑफ सायन्सेस’ (PNAS) मध्ये प्रकाशित झालेल्या संशोधनानुसार, जेव्हा कावळे एखाद्या ओळखीच्या माणसाचा चेहरा पाहतात, तेव्हा त्यांच्या मेंदूतील ‘लिम्बिक सिस्टिम’ मधील तेच भाग सक्रिय होतात जे माणसांमध्ये भावना आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी संबंधित असतात. म्हणजेच, कावळे केवळ अन्नासाठी येत नाहीत, तर त्यांचे त्या व्यक्तीशी एक ‘भावनिक’ नाते तयार झालेले असते.

३. ‘भेटवस्तू’ की विश्वासाचा करार?

प्रसिद्ध कॉर्विड तज्ज्ञ डॉ. केली स्विफ्ट यांच्या मते, ही ‘गिफ्ट’ देण्याची कृती म्हणजे एक प्रकारची ‘रेसिप्रोकल रिलेशनशिप’ (Reciprocal Relationship) आहे. त्या म्हणतात, “मानवी भाषेत आपण ज्याला ‘कृतज्ञता’ म्हणतो, तो कावळ्यांसाठी विश्वासाचा एक महत्त्वाचा प्रकार आहे.” कावळे जेव्हा सुरक्षित वाटणाऱ्या ठिकाणी चमकणाऱ्या वस्तू सोडून जातात, तेव्हा तो त्यांच्या दृष्टीने एक ‘सोशल बाँडिंग’चा भाग असतो.

हेही वाचा

४. वस्तू ‘चमकणाऱ्याच’ का असतात?

कावळ्यांनी आणून दिलेल्या वस्तूंमध्ये संशोधकांना एक साम्य आढळले. त्या वस्तू चमकदार आणि टिकाऊ असतात. कावळ्यांना निसर्गात अशा वस्तूंकडे आकर्षित होण्याची उपजत सवय असते. बाटलीचे टोपण, धातूचा तुकडा किंवा रंगीत खडा या गोष्टी त्यांच्यालेखी ‘मौल्यवान’ असतात. जेव्हा ते ही वस्तू तुमच्या गॅलरीत ठेवतात, तेव्हा ते त्यांच्या दृष्टीने सर्वात मौल्यवान गोष्टी तुमच्याशी शेअर करत असतात.

५. कावळे एकमेकांकडून शिकतात!

कावळ्यांची बुद्धिमत्ता केवळ वैयक्तिक नसते, ती सामाजिक असते. एखाद्या कावळ्याला जर एखादी व्यक्ती ‘चांगली’ वाटली, तर तो ही माहिती आपल्या समूहातील इतर कावळ्यांनाही देतो. याला विज्ञानात ‘सोशल लर्निंग’ म्हणतात. यामुळेच, तुम्ही एका कावळ्याला अन्न दिले, तर हळूहळू त्या संपूर्ण परिसरातील कावळे तुमच्याशी मैत्री करू लागतात.

हेही वाचा

६. निसर्गाचा एक अद्भुत संवाद

कावळ्यांचे हे वर्तन केवळ योगायोग नाही किंवा ही केवळ अन्नासाठी केलेली लाचारीही नाही. तर एका अतिशय प्रगत मेंदूने मानवाशी साधलेला तो अनोखा संवाद असतो. संशोधक याला मानवी अर्थाने ‘कृतज्ञता’ म्हणत असले, तरीही हे पुरते स्पष्ट आहे की, कावळे माणसांच्या दयाळूपणाची दखल घेतात आणि त्याची परतफेड आपल्या परीने करण्याचा प्रयत्न करतात. पुढच्या वेळी तुम्हाला तुमच्या खिडकीत एखादी लहानशी ‘भेट’ दिसेल, तेव्हा लक्षात ठेवा की, निसर्गातील एका अफाट बुद्धिमत्ता असलेल्या पक्षाने तुमच्या मैत्रीवर विश्वासाची मोहोर उमटवली आहे!

  • संदर्भ: References
  • Cross, D. J., et al. (2013). “Crow brain activation during facial recognition.” PNAS (Proceedings of the National Academy of Sciences).
  • Marzluff, J. M., et al. (2012). “Lasting recognition of threatening faces by wild American crows.” Animal Behaviour.
  • Swift, K. N., & Marzluff, J. M. (2015). “Wild American crows gather around their dead.” Animal Behaviour.