Discover the science of Sleep Paralysis: महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागात आजही एका भयावह अनुभवाची चर्चा रंगते. रात्रीच्या गाढ झोपेत अचानक जाग येते, पण शरीर दगडासारखं जड झालेलं असतं. हात-पाय हलवता येत नाहीत, ओरडण्याचा प्रयत्न केला तरी आवाज फुटत नाही आणि कोणातरी अमानवीय शक्तीने छातीवर बसून गळा दाबल्याचा भास होतो. यालाच गावगाड्यात ‘चावा’ येणे, ‘हडळ बसणे’ किंवा ‘दडपण येणे’ असं म्हटलं जातं. मात्र, हा खरोखरच एखाद्या अदृश्य शक्तीचा कोप आहे, की झोप आणि मेंदूच्या कार्यप्रणालीशी संबंधित एक वैज्ञानिक घटना? याचाच शोध घेणारा हा आढावा.

विच्छिन्न अवस्था-Dissociative State

मानवी संस्कृतीत झोपेशी संबंधित अनेक रहस्ये आहेत. महाराष्ट्राच्या लोकसंस्कृतीत ‘अंगावर दडपण येणे’ किंवा ‘चावा’ येणे याला दैवी किंवा आसुरी कोपाशी जोडले जाते. जागतिक स्तरावरही याला ‘Old Hag’ किंवा ‘Night Mare’ असे संबोधले गेले आहे. परंतु, आधुनिक न्यूरोसायन्स या घटनेला मेंदूच्या जागृत अवस्था आणि निद्रा अवस्था यांच्यातील ‘विभक्त स्थिती’ (Dissociative State) म्हणून पाहते.

१. मेंदू जागा, पण शरीर झोपलेले: नेमकी प्रक्रिया काय?

आधुनिक वैद्यकशास्त्रात या अवस्थेला ‘स्लीप पॅरालिसिस’ (Sleep Paralysis) असं का म्हटलं जातं? हे समजून घेण्यासाठी आपल्याला आपल्या झोपेचे टप्पे समजून घ्यावे लागतील. आपली झोप प्रामुख्याने NREM (Non-Rapid Eye Movement) आणि REM (Rapid Eye Movement) या दोन भागांत विभागलेली असते.

NREM (Non-Rapid Eye Movement)

NREM (Non-Rapid Eye Movement) म्हणजे झोपेचा तो टप्पा ज्यात डोळ्यांची हालचाल वेगाने होत नाही. ही झोप साधारणपणे शरीराला विश्रांती देणारी आणि पुनर्बल देणारी मानली जाते. NREM झोपेत हृदयाची गती, श्वासोच्छ्वास आणि मेंदूची क्रिया तुलनेने मंदावते. NREM झोपेचेही काही टप्पे असतात. सुरुवातीला हलकी झोप असते आणि नंतर शरीर अधिक गाढ झोपेत जाते. या काळात स्नायूंना विश्रांती मिळते आणि ऊर्जा साठवली जाते.

हेही वाचा

REM (Rapid Eye Movement)

आपण REM निद्रेत असतो, तेव्हा आपला मेंदू अत्यंत सक्रिय असतो आणि आपल्याला स्वप्न पडतात. याच काळात निसर्गाने आपल्या शरीरात एक ‘सुरक्षा यंत्रणा’ बसवली आहे. स्वप्नात आपण पळत असू, तर प्रत्यक्षात आपले पाय हलू नयेत म्हणून मेंदू शरीराच्या स्नायूंना तात्पुरतं ‘पॅरलाईज’ (स्तब्ध) करतो. संशोधनानुसार, REM (Rapid Eye Movement) अवस्थेत स्वप्ने पडत असताना मेंदू ‘ग्लायसिन’ (Glycine) आणि ‘GABA’ यांसारख्या न्यूरोट्रांसमिटर्सद्वारे स्नायूंना तात्पुरते शिथिल करतो, जेणेकरून स्वप्नातील हालचाली प्रत्यक्षात घडू नयेत. याला ‘REM Atonia’ म्हणतात.

बिघाड कुठे होतो?

जेव्हा एखादी व्यक्ती REM अवस्थेतून अचानक जागृत होते, तेव्हा तिची शुद्ध (Consciousness) परत येते, परंतु मेंदू स्नायूंची स्तब्धता (Atonia) मागे घेण्यास काही सेकंद किंवा मिनिटे उशीर करतो. या ‘बॉर्डरलाईन’ अवस्थेत व्यक्तीला आपण जागे आहोत असे वाटते, पण शरीर हालचाल करू शकत नाही. याच ‘विभक्त’ अवस्थेच्या अनुभवाला काही ग्रामीण भागात ‘चावा’, ‘हडळ बसणे’ किंवा ‘दडपण येणे’ असे म्हटले जाते.

२. ‘हॅल्युसिनेशन’ आणि छातीवर दडपण येण्याचे रहस्य

‘दडपण’ किंवा ‘चावा’ येतो तेव्हा अनेकांना खोलीत कोणीतरी उभं असल्याचा किंवा छातीवर कोणीतरी बसल्याचा भास होतो. या भीतीदायक अनुभवामागे मेंदूतील भीती आणि धोक्याची जाणीव निर्माण करणाऱ्या यंत्रणांचा, त्यात amygdala चा, काही अंशी संबंध असू शकतो. Amygdala हा भीती-प्रतिक्रिया आणि धोक्याच्या जाणीवेशी संबंधित मेंदूचा भाग असल्यामुळे, या अनुभवात त्याची भूमिका असावी, असे काही संशोधक मानतात. मात्र, हे एकमेव किंवा पूर्णपणे सिद्ध स्पष्टीकरण नाही; काही शोधनिबंधांमध्ये amygdala activation किंवा broader threat circuitry यांचा संबंध सुचवला असला, तरी हे स्पष्टीकरण अद्याप model म्हणूनच मांडले जाते.

मेंदूतील भीतीची यंत्रणा (Threat Detection System)

  • इंट्रुडर हॅल्युसिनेशन (Intruder Hallucination): भीतीची जाणीव होताच मेंदूतील ॲमिग्डाला (Amygdala) हा भाग सक्रिय होतो. हायपर-विजिलन्स (Hyper-vigilance) मुळे मेंदू आजूबाजूच्या अंधाराला किंवा सावलीला ‘धोका’ किंवा ‘व्यक्ती’ म्हणून प्रोजेक्ट करतो.
  • इन्क्यूबस फेनोमेनॉन (Incubus Phenomenon): स्लीप पॅरालिसिसमध्ये श्वास घेताना स्नायूंच्या स्तब्धतेमुळे जो ताण येतो, त्याचे रूपांतर मेंदू ‘छातीवर कोणीतरी बसले आहे’ असा भास होण्यात करतो.

३. अंधश्रद्धेचा विळखा आणि वास्तव

ग्रामीण भागात यावर उपाय म्हणून लिंबू उतरवणे, अंगारा लावणे किंवा मांत्रिकाकडे जाणे असे प्रकार घडतात. परंतु, तज्ज्ञांच्या मते, हा कोणताही दैवी किंवा आसुरी प्रकार नसून झोपेशी संबंधित एक वैज्ञानिक अनुभव आहे. काही प्रकरणांत तो झोपेच्या अनियमित सवयी, मानसिक ताण किंवा narcolepsy सारख्या sleep disorders शी संबंधित असू शकतो.

हेही वाचा

स्लीप पॅरालिसिसची प्रमुख कारणे / जोखीम वाढवणारे घटक:

  • झोपेची कमतरता: सतत जागरण करणे किंवा पुरेशी झोप न मिळणे.
  • अनियमित झोपेचे वेळापत्रक: शिफ्ट ड्युटी, जेट लॅग किंवा झोपण्याच्या वेळा सतत बदलत राहणे.
  • मानसिक ताण किंवा चिंता: anxiety, panic disorder, PTSD किंवा इतर मानसिक तणावामुळे झोपेचे चक्र विस्कळीत होऊ शकते.
  • उताणे झोपणे: पाठीवर झोपणे काही लोकांत हा अनुभव trigger करू शकते, असे काही संशोधनात सुचवले आहे.
  • नार्कोलेप्सी किंवा इतर झोपेचे विकार: sleep paralysis हा narcolepsy शी संबंधित असू शकतो; काही स्रोत sleep apnea चाही उल्लेख करतात.

४. विज्ञानाचा उपाय: भीतीने नव्हे, सवयीने लढा

संशोधन असे सुचवते की, यावर औषधांपेक्षा ‘कॉग्निटिव्ह बिहेविअरल थेरपी’ (CBT) आणि ‘स्लीप हायजिन’ अधिक प्रभावी आहेत. Sleep paralysis बहुतेक वेळा प्राणघातक नसतो, पण तो अतिशय भीतिदायक असू शकतो. उपलब्ध शोधनिबंध आणि क्लिनिकल लेखांनुसार, यावर पहिला आणि सर्वात महत्त्वाचा उपाय म्हणजे हा अनुभव काय आहे, हे समजून घेणे. म्हणजेच, जाग आली असली तरी REM झोपेतील तात्पुरती स्नायू-स्तब्धता काही क्षण टिकून राहू शकते, हे माहीत असणे. अशा वेळी घाबरून जाण्याऐवजी स्वतःला शांत ठेवण्याचा प्रयत्न करणे, श्वासावर लक्ष केंद्रित करणे आणि हा अनुभव काही क्षणांत ओसरतो हे लक्षात ठेवणे उपयुक्त ठरू शकते. पुन्हा तसेच अनुभव येत असतील तर sleep hygiene, झोपेची नियमित वेळ, पुरेशी झोप, ताण-नियंत्रण आणि गरज पडल्यास निद्रा तज्ज्ञांकडून तपासणी यांना अधिक महत्त्व दिले जाते. काही clinical discussions मध्ये अनुभवादरम्यान लहान हालचालींचा प्रयत्न किंवा focused-attention/ relaxation techniques यांचा उल्लेख आहे, पण त्याबाबतचा पुरावा तुलनेने मर्यादित आहे.

हेही वाचा

काय करू शकता?

  • शांत राहण्याचा प्रयत्न: हा अनुभव तात्पुरता असतो, हे स्वतःला आठवण करून देणे तुमची भीती कमी करू शकते.
  • श्वासावर लक्ष केंद्रित करणे: भीतीमुळे वाढणारी घबराट कमी करण्यासाठी संथ, नियंत्रित श्वसन उपयोगी ठरू शकते.
  • झोपेची शिस्त पाळणे: पुरेशी झोप, नियमित sleep schedule, sleep fragmentation कमी करणे आणि sleep hygiene सुधारणे यांना पुनरावृत्ती कमी करण्यासाठी महत्त्वाचे मानले जाते.
  • वारंवार अनुभव आल्यास तपासणी: narcolepsy, obstructive sleep apnea किंवा इतर sleep disorders चा संशय असल्यास तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
सौजन्य: डॉ. विशाखा शिवदासानी, Duroflex World

डॉक्टर काय सांगतात?

इंडियन एक्स्प्रेसशी बोलताना डॉ. अंबरीश जोशी (Senior Consultant, Pulmonary and Sleep Medicine) यांनी स्पष्ट केले आहे की:

“स्लीप पॅरालिसिस सामान्यतः तेव्हा घडते जेव्हा व्यक्ती झोपेत असते किंवा जागी होत असते. अशा वेळी मेंदू हा झोपलेल्या अवस्थेत असतो पण स्नायू मात्र पूर्णपणे शिथिल असतात. या तात्पुरत्या अर्धांगवायूमध्ये (Paralysis) व्यक्तीला भीतीदायक भास होऊ शकतात, छातीवर दडपण आल्यासारखे वाटते आणि मृत्यूची भीती जाणवू शकते.”

डॉ. विशाखा शिवदासानी यांनी ‘Inflammation’ (दाह/जळजळ) आणि झोप यांचा संबंध स्पष्ट केला आहे, जो स्लीप पॅरालिसिससारख्या विकारांना निमंत्रण देऊ शकतो. डॉ. शिवदासानी अनेकदा त्यांच्या सल्ल्यात एका वाक्याचा उल्लेख करतात;

“Sleep is not a luxury; it is a necessity for your immune system and metabolic health.”

झोप ही चैन नसून, ती तुमच्या रोगप्रतिकारशक्तीसाठी आणि चयापचय क्रियेसाठी आवश्यक गरज आहे.

विज्ञानाची कास धरणे आवश्यक

‘चावा’ येणे हा भुताटकीचा प्रकार नसून REM झोपेतील स्तब्धता जागेपणी काही क्षण टिकून राहिल्याने होणारा वैज्ञानिक अनुभव आहे. त्यामुळे ज्याला आपण ‘अमानवीय’ समजतो, ते अनेकदा आपल्या शरीर-मेंदूच्या नैसर्गिक पण गुंतागुंतीच्या प्रक्रियेचंच रूप असतं. अंधश्रद्धेपेक्षा झोपेची शिस्त, ताण-नियंत्रण आणि वैद्यकीय समज यांनाच इथे जास्त महत्त्व आहे.

संदर्भ (References)

Sharpless, B. A. (2016). A review of sleep paralysis using an ecological-evolutionary framework.
Cheyne, J. A. (2003). Sleep Paralysis and the Paranormal.