Sleeplessness and cancer risk: Early onset cancer in youth: रात्री जागताय? विशी-तिशीतील तरुणांमध्ये ‘या’ कारणामुळे वाढतोय कॅन्सरचा धोका; महिलांना सर्वाधिक विळखा!

अपुरी झोप हेच महत्त्वाचे कारण

विशेष म्हणजे, हे निष्कर्ष अशा वेळी समोर आले आहेत जेव्हा जगभरातील डॉक्टर आणि संशोधक एका अत्यंत चिंताजनक समस्येचा सामना करत आहेत. एरवी पन्नाशीनंतर आढळणारे कॅन्सरचे प्रमाण आता तरुण वयातच वेगाने वाढताना दिसते आहे, याला वैद्यकीय भाषेत ‘अर्ली-ऑनसेट कॅन्सर’ म्हणतात. गेल्या काही दशकांत हा आजार विशी, तिशी आणि चाळीशीतील लोकांमध्ये ज्या पद्धतीने पसरतोय, त्याने तज्ज्ञही चक्रावून गेले आहेत. आजवर या वाढत्या धोक्यामागे प्रामुख्याने लठ्ठपणा, खाण्यापिण्याच्या चुकीच्या सवयी, बिघडलेले पर्यावरण आणि बैठी जीवनशैली या घटकांचा हात असावा, असा अंदाज लावला जात होता. मात्र, आता याच गुंतागुंतीच्या कोड्यातील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि धक्कादायक दुवा म्हणून ‘अपुरी झोप’ देखील समोर येत आहे.

अपुरी झोप आणि कॅन्सर

या अभ्यासातून समोर आलेले निष्कर्ष खरोखरच धक्कादायक आहेत. १८ ते ५० वयोगटातील तब्बल १.८ कोटींहून अधिक लोकांच्या आरोग्य नोंदींचा अभ्यास केल्यानंतर संशोधकांना झोप आणि तरुण वयातील कॅन्सर या दोन्हीमध्ये थेट आणि गंभीर संबंध आढळून आला आहे. या अभ्यासातील मुख्य निष्कर्ष खालीलप्रमाणे आहेत:

• कमी झोप आणि कॅन्सरचा धोका: ज्या तरुण प्रौढांची झोप अपुरी असते (नियमितपणे ७ तासांपेक्षा कमी झोप), त्यांच्यामध्ये ‘अर्ली-ऑनसेट कॅन्सर’ (तरुण वयात होणारा कॅन्सर) होण्याचा धोका पुरेशी झोप घेणाऱ्यांच्या तुलनेत लक्षणीयरीत्या जास्त असतो.
• विशिष्ट कॅन्सर: अपुऱ्या झोपेमुळे प्रामुख्याने कोलोरेक्टल (मोठ्या आतड्याचा), स्तनाचा आणि पोटाच्या कॅन्सरचा धोका तरुण वयोगटात जास्त वाढत असल्याचे दिसून आले आहे.
• जैविक घड्याळ बिघडणे: सतत कमी झोपेमुळे शरीराचे नैसर्गिक जैविक घड्याळ (Circadian Rhythm) बिघडते. यामुळे शरीरातील पेशींची दुरुस्ती होण्याच्या प्रक्रियेत अडथळा येतो, रोगप्रतिकारक शक्ती कमकुवत होते आणि शरीरात दीर्घकालीन सूज (Inflammation) निर्माण होते, जी पुढे जाऊन कॅन्सर वाढण्यास कारणीभूत ठरू शकते.

निकालांकडे दुर्लक्ष करणे खूप कठीण आहे.

झोपेचे विकार, विशेषतः निद्रानाश, निदान झालेल्या प्रौढांना वयाच्या ५० वर्षांपूर्वी काही विशिष्ट कर्करोगांचे निदान होण्याची शक्यता खूप जास्त आढळली. यात मुख्यत्त्वे स्तनाचा कर्करोग, आतड्याचा कर्करोग, गर्भाशयाचा कर्करोग आणि अंडाशयाचा कर्करोगाचा समावेश होतो. काही प्रकरणांत, चांगली झोप घेणाऱ्यांच्या तुलनेत निद्रानाश असलेल्या तरुण प्रौढांना पाच वर्षांच्या आत कर्करोगाचे निदान होण्याची शक्यता तीनपट जास्त होती. विशेषतः महिलांमध्ये सर्वाधिक धोका दिसून आला.

निद्रानाश आणि कॅन्सर

निद्रानाश असलेल्या महिलांना स्तनाचा कर्करोग होण्याची शक्यता सुमारे तीनपट, गर्भाशयाचा कर्करोग होण्याची शक्यता दुप्पट आणि अंडाशयाचा कर्करोग होण्याची शक्यता लक्षणीयरीत्या जास्त होती. पुरुष आणि महिला दोघांमध्येही दीर्घकालीन झोपेच्या समस्यांमुळे आतड्याच्या कर्करोगाचा धोका वाढलेला दिसला. मात्र, या अभ्यासांमध्ये निद्रानाश आणि प्रोस्टेट किंवा वृषणाच्या कर्करोगांमध्ये मोठा संबंध आढळला नाही.

५० वर्षांखालील लोकांमध्ये कर्करोग नेमका का वाढतोय?

वयाच्या पन्नाशीखालील लोकांमध्ये कर्करोगाचे प्रमाण इतक्या वेगाने का वाढते आहे, याचे अचूक कारण शोधणे हे सध्या वैद्यकीय जगतासाठी एक मोठे कोडे झाले आहे. असे असले तरी, आजची आधुनिक जीवनशैली आणि बदललेले जगणे यामागे कारणीभूत असल्याचे मानले जाते.

प्रामुख्याने खालील घटक यात मोठी भूमिका बजावत असावेत असा अंदाज आहे:

• चुकीचा आहार आणि वाढते वजन (लठ्ठपणा)
• वाढते प्रदूषण आणि पर्यावरणातील घातक बदल
• तासनतास एकाच जागी बसून राहण्याची सवय (बैठी जीवनशैली)
• मद्यपान आणि व्यसनाधीनता
• झोपेचे विकार आणि अपुरी झोप

धक्कादायक आकडेवारी

१९९० सालापासूनची आकडेवारी पाहिली, तर परिस्थिती खरोखरच चिंताजनक आहे. ५० वर्षांखालील लोकांमध्ये कर्करोगाचे निदान होण्याचे प्रमाण दरवर्षी तब्बल ८० टक्क्यांनी वाढले आहे. धक्कादायक बाब म्हणजे, दरवर्षी जगभरात पन्नाशीच्या आतील १० लाखांहून अधिक तरुण रुग्णांना या आजारामुळे आपला जीव गमावावा लागत आहे.

अपुऱ्या झोपेमुळे कर्करोगाचा धोका कसा वाढू शकतो?

विज्ञान अजूनही याबाबत कोणत्याही अंतिम निष्कर्षापर्यंत पोहोचलेले नसले, तरी संशोधकांच्या मते झोप शरीरासाठी एका ‘दुरुस्तीच्या काळा’सारखी (Repair Mechanism) असते. आपण झोपतो तेव्हाच आपले शरीर DNA ची डागडुजी करणे, हार्मोन्सचे नियंत्रण राखणे, शरीरातील अंतर्गत सूज कमी करणे आणि रोगप्रतिकारक शक्तीला असामान्य किंवा घातक पेशी शोधून त्या नष्ट करण्याची संधी देणे ही महत्त्वाची कामे करत असते; मात्र झोप बिघडल्यास या नैसर्गिक प्रक्रियेत मोठा अडथळा निर्माण होतो. याविषयी मांडल्या गेलेल्या एका सिद्धांतानुसार, शरीरातील हार्मोन्स यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. विस्कळीत झोपेमुळे अंतर्गत सिग्नलिंग यंत्रणा कोलमडते, ज्याचा थेट आणि विपरीत परिणाम विशेषतः महिलांच्या स्तन किंवा अंडाशयाच्या आरोग्यावर नियंत्रण ठेवणाऱ्या हार्मोन्सवर होतो.

अपुरी झोप आणि सूज व दाह

दुसऱ्या एका सिद्धांतानुसार, दीर्घकाळ अपुरी झोप शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती इतकी कमकुवत करते आणि शरीरातील अंतर्गत सूज (Inflammation) इतकी वाढवते की, कर्करोगाच्या पेशी रोगप्रतिकारक यंत्रणेची नजर सहज चुकवून शरीरात वाढू लागतात. याशिवाय, झोपेच्या अभावामुळे माणसाची मानसिक स्थिती बिघडते आणि पर्यायाने धूम्रपान, मद्यपान, योग्य आहार किंवा व्यायाम टाळणे यांसारख्या चुकीच्या सवयींकडे कल वाढतो. दुर्दैवाने, जीवनशैलीशी निगडित हे सर्वच घटक कर्करोगाचा धोका कित्येक पटीने वाढवण्यासाठी कारणीभूत ठरतात.

निद्रानाश हे कर्करोगाचे कारण आहे का?

मग या सगळ्याचा अर्थ निद्रानाश किंवा अपुरी झोप थेट कर्करोगाला कारणीभूत ठरते? असा नक्कीच होत नाही. या संशोधनांमध्ये झोप आणि कर्करोग या दोघांमध्ये एक मजबूत संबंध नक्कीच आढळला आहे, पण झोपेची कमतरता हेच कर्करोगाचे मुख्य कारण आहे, असा कोणताही ठोस पुरावा अद्याप सिद्ध झालेला नाही. वास्तव पाहता, झोप आणि कर्करोगाचा धोका या दोन्हींवर मानसिक ताणतणाव, मानसिक आरोग्य, वाढलेले वजन, आर्थिक परिस्थिती आणि दैनंदिन जीवनशैलीच्या सवयी यांसारखे इतर अनेक घटक एकाच वेळी परिणाम करत असतात. शिवाय, यापूर्वी झोप आणि कर्करोगावर झालेल्या वेगवेगळ्या संशोधनांचे निष्कर्षही संमिश्र आहेत. म्हणूनच, कोणताही ठाम दावा करण्यापूर्वी तज्ज्ञ अजूनही मोठ्या प्रमाणावर आणि दीर्घकालीन अभ्यासाची गरज असल्याचे आवर्जून सांगतात.

झोपेची गुणवत्ता महत्त्वाची

असे असले तरी, या संपूर्ण संशोधनातून मिळणारा सर्वात महत्त्वाचा संदेश थेट आहे; तो म्हणजे आपली झोप गांभीर्याने घ्या! प्रत्येकासाठी दररोज रात्री सात ते नऊ तास शांत झोप घेणे हे एक सर्वसाधारण ध्येय असायला हवे, पण तिथे केवळ झोपेचे तास मोजण्यापेक्षा झोपेची उत्तम गुणवत्ता असणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. एखाद्या रात्री कामाच्या गडबडीत किंवा काळजीने झोप नीट झाली नाही, म्हणून लगेच घाबरून जाण्याचे अजिबात कारण नाही.

कर्करोगाला दूर ठेवण्यासाठी झोप आवश्यक

आपले झोपेचे वेळापत्रक नियमित ठेवणे, झोपण्यापूर्वी मोबाईल किंवा टीव्हीची स्क्रीन पाहणे टाळणे, रात्री उशिरा चहा-कॉफी (कॅफिन) घेणे बंद करणे आणि आपली बेडरूम शांत व आरामदायी ठेवणे नक्कीच फायद्याचे ठरेल. अर्थात, कर्करोगासारख्या गंभीर आजाराला दूर ठेवण्याच्या मोठ्या योजनेतील झोप हा केवळ एक भाग आहे. सुरक्षित राहण्यासाठी शरीराने सक्रिय राहणे, तंबाखूजन्य पदार्थांपासून दूर राहणे, मद्यपान मर्यादित ठेवणे आणि वेळोवेळी डॉक्टरांकडून नियमित आरोग्य तपासण्या करून घेणे हे देखील तितकेच आवश्यक आहे.