रात्रीचे २ वाजलेत. चारही बाजूंना गडद अंधार आहे. अचानक आकाशातून एक तेजस्वी झोत खाली येतो आणि तुमचं संपूर्ण शहर दिवसासारखं उजळून निघतं. हा एखाद्या विज्ञानकथेतला प्रसंग वाटतो ना? पण काही कंपन्या हे प्रत्यक्षात आणायचा प्रयत्न करत आहेत. चला, या ‘आकाशातल्या दिव्या’ची गोष्ट समजून घेऊया.
अवकाशातले आरसे
अमेरिकेतील रिफ्लेक्ट ऑर्बिटल (Reflect Orbital) ही कंपनी एक अनोखी योजना आखत आहे. पृथ्वीभोवती फिरणाऱ्या उपग्रहांवर मोठे आरसे बसवायचे. हे आरसे सूर्यप्रकाश परावर्तित करून, पृथ्वीवर जिथे रात्र आहे तिथे पाठवतील. म्हणजे सूर्य मावळल्यावरही ठरावीक जागी दिवसाचा उजेड!
तत्त्व अगदी सोपं आहे. लहानपणी तुम्ही आरशाने उन्हाची तिरीप घरातल्या अंधाऱ्या कोपऱ्यात पाडून खेळला असाल. हे तेच आहे, फक्त आरसा घरात नसून आकाशात आहे आणि तिरीप एखाद्या गावावर, शहरावर पडते.
कंपनीचा पहिला प्रायोगिक उपग्रह सुमारे १८ बाय १८ मीटरच्या परावर्तक पत्र्याचा असेल आणि तो साधारण ६०० ते ६५० किलोमीटर उंचीवर फिरेल. पण, इथे एक गंमत आहे. हा उपग्रह सेकंदाला सुमारे साडेसात किलोमीटर वेगाने धावतो, त्यामुळे एखाद्या ठिकाणी त्याचा प्रकाश फक्त काही मिनिटंच पडू शकतो आणि मग तो पुढे निघून जातो. सलग उजेड हवा असेल तर अशा अनेक उपग्रहांची साखळी उभी करावी लागेल.
हा उजेड कुणाच्या कामी येईल?
समजा रात्री भूकंप झाला किंवा पुराने गाव वेढलं. वीज गेली आणि बचावपथकाला काम करणं कठीण झालं; अशा वेळी आकाशातून काही तास उजेड मिळाला तर अनेकांचे प्राण वाचू शकतात. मोठ्या सौरऊर्जा प्रकल्पांनाही याचा फायदा होऊ शकतो, कारण रात्री त्यांचे पॅनेल बंद पडतात. आरशांनी परावर्तित केलेला प्रकाश मिळाला तर ते रात्रीही वीजनिर्मिती करू शकतील. दुर्गम भागात, जिथे वीजवाहिन्या पोहोचवणं कठीण आहे, तिथेही असा उजेड मोठा आधार ठरू शकतो. युरोपिय अंतराळ संस्था (ESA) ने सुरू केलेल्या SOLARIS उपक्रमातही अशा आरशांच्या कल्पनेचा अभ्यास सुरू आहे आणि त्यांच्या मते ही कल्पना पुढच्या मोठ्या प्रकल्पांसाठी एक पहिली पायरी ठरू शकते.
जुनं स्वप्न, नवं रूप
ही कल्पना अगदी नवी नाही. १९९३ मध्ये रशियाने अवकाशात सुमारे २० मीटरचा परावर्तक उघडून त्याचा प्रकाश पृथ्वीवर टाकण्याचा प्रयोग केला होता. त्या वेळी प्रकाश फक्त एका छोट्या भागात आणि थोड्याच वेळासाठी पडला, पण अवकाशातून पृथ्वीवर उजेड पाठवणं शक्य आहे हे त्यातून दिसलं. सहा वर्षांनी केलेला दुसरा प्रयत्न मात्र फसला. चीननेही चेंगडू शहरासाठी ‘कृत्रिम चंद्र’ उभारण्याची योजना जाहीर केली होती, ज्यामुळे रस्त्यांवरील दिव्यांचा खर्च वाचेल असं म्हटलं गेलं. आज तंत्रज्ञान पुढे गेलंय, आणि उपग्रह सोडणं पूर्वीपेक्षा स्वस्त झालंय, म्हणून ही कल्पना पुन्हा चर्चेत आली आहे.
पण, रात्र म्हणजे फक्त अंधार नाही
इथेच खरा प्रश्न सुरू होतो. रात्रीचा अंधार हा निसर्गाचा एक भाग आहे. माणसाची झोप, त्याचं जैविक घड्याळ, पक्ष्यांचं स्थलांतर, कीटकांचं जीवन हे सगळं दिवस आणि रात्रीच्या लयीवर चालतं. रात्री कृत्रिम प्रकाश वाढला की या लयीत गडबड होते. काही प्रयोगांत कृत्रिम प्रकाशामुळे कीटकांची संख्या घटलेली दिसली. कीटक कमी झाले, तर त्यांच्यावर जगणारे पक्षी आणि परागीभवनावर अवलंबून असलेली पिकंही धोक्यात येतात.
शहरांतील दिव्यांमुळे आपण आधीच आकाशातले तारे हरवून बसलो आहोत. मुंबईसारख्या महानगरात रात्री वर पाहिलं तर नक्षत्रं शोधावी लागतात. त्यात आकाशातून आणखी उजेड आला तर उरलेला अंधारही संपेल. आता अवकाशातून येणारा तेजस्वी प्रकाश खगोलशास्त्रज्ञांच्या दुर्बिणींनाही अडथळा ठरू शकतो आणि सगळ्यात मोठा प्रश्न असा की, हा प्रकाश कुणाचा? तो कुणाला मिळणार? कुणाला परवडणार? आणि तो कुणी थांबवायचा? आकाश कुणा एका देशाचं किंवा कंपनीचं नाही. मग त्यावर नियम कोण ठरवणार? एखाद्या गावाला हा उजेड नको असेल तर त्याने तो कसा नाकारायचा? म्हणूनच लेखाचं शीर्षक ‘विकतचा सूर्यप्रकाश’ आहे. कारण उद्या सूर्याचा उजेडही पैसे मोजून विकत घ्यावा लागेल का हा प्रश्न आहे.
अवकाशातली खरी वीज
आरशांपेक्षा वेगळी, पण त्याच दिशेची आणखी एक कल्पना आहे: अंतराळातच वीज तयार करून ती पृथ्वीवर आणायची. म्हणजे आरसे जर आकाशातले ‘दिवे’ असतील, तर हे आकाशातलं ‘वीजघर’ आहे. अवकाशात ढग नसतात, रात्र नसते, ऋतू नसतात; तिथे सूर्यप्रकाश सतत मिळतो. कॅलटेकच्या (Caltech) संशोधकांच्या मते, तिथून मिळणारी ऊर्जा पृथ्वीवरील कुठल्याही ठिकाणच्या सौरपॅनेलपेक्षा आठ पट जास्त असू शकते.
या दिशेनेही पावलं पडली आहेत. २०२३ मध्ये कॅलटेकचा MAPLE नावाचा प्रयोग अवकाशात यशस्वी झाला. त्यात हलक्या, लवचिक ट्रान्समीटरनी अवकाशात तारेशिवाय वीज पाठवली आणि दोन छोटे LED दिवे पेटवले. त्याच प्रयोगातून पाठवलेला ऊर्जासंकेत पृथ्वीवर कॅलटेकच्या इमारतीच्या छतावरही टिपला गेला. जगात असं प्रथमच घडलं. कॅलटेकच्या योजनेत अशी प्रत्येक यंत्रणा घडी घालून रॉकेटमधून अवकाशात नेली जाईल आणि तिथे उलगडून सुमारे ५० मीटर बाजू असलेल्या चौरसाच्या आकाराच्या शिडासारखी पसरेल. एका बाजूला सौरघट सूर्याकडे असतील, तर दुसऱ्या बाजूचे ट्रान्समीटर पृथ्वीकडे ऊर्जा पाठवतील. शास्त्रज्ञ म्हणतात, ही ऊर्जा घेण्यासाठी जमिनीवर मोठी पायाभूत व्यवस्था लागणार नाही, त्यामुळे युद्ध किंवा आपत्तीत उद्ध्वस्त झालेल्या भागांनाही ती मिळू शकेल.
मात्र, वाटतं तितकं हे सोपं नाही. नासाच्या एका अभ्यासात असं दिसलं की, २०५० च्या सुमारास अशी यंत्रणा सुरू झाली तरी ती पृथ्वीवरील स्वच्छ ऊर्जेच्या पर्यायांपेक्षा महाग असेल. मात्र, अवकाशात सामान पोहोचवण्याचा खर्च कमी झाला तर चित्र बदलू शकतं. अवकाशात प्रचंड रचना उभारणं, तिची देखभाल करणं आणि ऊर्जा सुरक्षितपणे खाली आणणं, अशी आव्हानं अजून बाकी आहेत. युरोपिय अंतराळ संस्थेच्या अभ्यासात रेडिओ लहरींच्या साहाय्याने चोवीस तास वीज पुरवणाऱ्या यंत्रणेचा विचार केला जात आहे. या लहरींचा माणसांच्या आरोग्यावर आणि निसर्गावर काय परिणाम होईल, यावरही संशोधन सुरू आहे. SOLARIS मध्ये सरकारं, ऊर्जा कंपन्या आणि अंतराळ कंपन्या एकत्र येऊन ही कल्पना प्रत्यक्षात शक्य आहे का हे तपासत आहेत. तरीही त्या संस्थेला आशा आहे की, ही कल्पना २०३० च्या दशकात प्रत्यक्षात येऊ शकते.
पुढचा प्रश्न
आपण जगण्यासाठी सूर्याचं असणं गृहीतच धरून चाललो आहोत. तो रोज उगवतो आणि रोज मावळतो. तो रोजचा सूर्य आता फक्त आकाशातला राहिला नाही. पण, तंत्रज्ञान आता त्याचा प्रकाश वाकवू, वळवू आणि कदाचित विकूही शकेल. हे वरदान ठरेल की नवं संकट हे आपण तो प्रकाश कसा वापरतो यावर अवलंबून आहे. त्यासाठी स्पष्ट नियम, स्वतंत्र संशोधन आणि सर्वसामान्य लोकांशी खुली चर्चा, या तिन्ही गोष्टी आधी हव्यात. पुढच्या वेळी रात्रीच्या आकाशात एखादा तेजस्वी ठिपका सरकताना दिसला तर थोडे थांबा; तो कदाचित एखाद्या शहराकडे उजेड घेऊन निघालेला आरसा असेल.
