Strawberry Moon: ‘स्ट्रॉबेरी मून’ म्हणजे चंद्र खरंच गुलाबी दिसतो का? विज्ञान काय सांगते?

जंगली स्ट्रॉबेरी पिकण्याचा काळ

उत्तर अमेरिकेतील काही आदिवासी समुदायांमध्ये जून महिना जंगली स्ट्रॉबेरी पिकण्याचा काळ मानला जातो. ऋतू ओळखण्यासाठी, अन्न शोधण्याची वेळ ठरवण्यासाठी आणि निसर्गाच्या चक्रांची नोंद ठेवण्यासाठी पूर्ण चंद्रांना नावे दिली जात असत. स्ट्रॉबेरी पिकण्याचा काळ म्हणून जूनच्या पौर्णिमेला Strawberry Moon म्हणू लागले. काही संस्कृतींमध्ये याच चंद्राला Rose Moon, Honey Moon किंवा Mead Moon अशी नावेही आढळतात. म्हणजे हे नाव खगोलशास्त्रीय वर्गीकरणापेक्षा सांस्कृतिक स्मृतीचे प्रतीक अधिक आहे.

पौर्णिमा का होते?

चंद्र स्वतः प्रकाश निर्माण करत नाही. तो सूर्याचा प्रकाश परावर्तित करतो. पृथ्वीभोवती फिरताना चंद्राचा सूर्यप्रकाशित भाग आपल्याला वेगवेगळ्या प्रमाणात दिसतो. यालाच चंद्राच्या कला म्हणतात. अमावस्येला चंद्राचा उजळलेला भाग पृथ्वीच्या विरुद्ध दिशेला असतो, त्यामुळे तो दिसत नाही. पौर्णिमेला पृथ्वी साधारणपणे सूर्य आणि चंद्र यांच्या मध्ये असते. त्या वेळी चंद्राचा पृथ्वीसमोरील भाग पूर्ण प्रकाशमान दिसतो. चंद्राचे एक कला-चक्र साधारण २९.५ दिवसांचे असते. याला synodic month म्हणतात. त्यामुळे जवळपास प्रत्येक महिन्यात एक पौर्णिमा येते. जूनमध्ये येणारी पौर्णिमा म्हणजेच लोकप्रिय भाषेतील Strawberry Moon होय. या घटनेत चंद्राचा रंग, आकार किंवा रचना बदलत नाही; बदलतो तो पृथ्वीवरून आपल्याला दिसणारा प्रकाशमान भाग.

मग चंद्र लालसर किंवा केशरी का दिसतो?

Strawberry Moon च्या वेळी चंद्र कधी कधी पिवळसर, केशरी किंवा लालसर दिसू शकतो. पण हे नावामुळे होत नाही. यामागे पृथ्वीचे वातावरण कारणीभूत असते. जेव्हा चंद्र क्षितिजाजवळ असतो, तेव्हा त्याचा प्रकाश पृथ्वीच्या वातावरणातून जास्त लांब अंतर पार करून आपल्या डोळ्यांपर्यंत पोहोचतो. वातावरणातील वायू, धूळ, जलबाष्प आणि सूक्ष्म कण प्रकाश विखुरण्याचे काम (scattering) करतात. निळ्या रंगाच्या प्रकाशाची तरंगलांबी कमी असल्यामुळे तो जास्त प्रमाणात पसरतो.

चंद्राचा रंग प्रत्यक्षात बदलत नाही, तो प्रकाशभास असतो

लाल, केशरी आणि पिवळ्या रंगाचा प्रकाश तुलनेने अधिक सरळ पुढे येतो. त्यामुळे क्षितिजाजवळचा चंद्र आपल्याला केशरी किंवा लालसर दिसतो. हाच परिणाम सूर्योदय आणि सूर्यास्ताच्या वेळी दिसतो. सूर्यास्त लालसर दिसतो म्हणून सूर्य लाल झाला असे नसते; तसेच चंद्र केशरी दिसतो म्हणून चंद्राचा खरा रंग बदलला असे नसते. हा वातावरणातून येणाऱ्या प्रकाशाचा परिणाम आहे. वातावरणात धूळ, धूर, प्रदूषण किंवा आर्द्रता अधिक असेल तर चंद्र अधिक लालसर दिसू शकतो.

जूनच्या चंद्राची दृश्यात्मक खासियत

जून महिन्याच्या सुमारास उत्तर गोलार्धात उन्हाळी अयन, म्हणजे summer solstice, येते. या काळात सूर्य आकाशात उंच मार्गाने जातो. पौर्णिमेचा चंद्र सूर्याच्या जवळपास विरुद्ध दिशेला असल्यामुळे तो तुलनेने कमी उंचीच्या मार्गाने आकाशात फिरताना दिसू शकतो. चंद्र जितका क्षितिजाजवळ किंवा कमी उंचीवर दिसतो, तितका त्याचा प्रकाश वातावरणातून अधिक मार्गक्रमण करतो. त्यामुळे जूनची पौर्णिमा काही वेळा अधिक पिवळसर किंवा केशरी भासू शकते. मात्र हे लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे की, प्रत्येक Strawberry Moon लालसर दिसेलच असे नाही. आकाश स्वच्छ असेल, चंद्र वर चढलेला असेल आणि वातावरणात धूळ कमी असेल तर तो सामान्य पांढरट किंवा चांदीसारखा दिसू शकतो.

चंद्र मोठा का वाटतो?

Strawberry Moon बद्दल बोलताना आणखी एक गैरसमज दिसतो. प्रत्यक्षात चंद्र क्षितिजाजवळ असताना मोठा दिसतो, पण हा मुख्यतः दृष्टीभ्रम असतो. याला चंद्रभ्रमही (Moon illusion) म्हणतात. क्षितिजाजवळ चंद्राच्या आसपास झाडे, इमारती, डोंगर किंवा इतर वस्तू दिसतात. त्या वस्तूंशी तुलना करताना मेंदूला चंद्र मोठा असल्याचा भास होतो. पण तोच चंद्र आकाशात वर गेला की आसपास तुलना करण्यासारखे काही नसते, म्हणून तो लहान वाटतो.

सुपरमूनचं गणित

वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून चंद्राचा दृश्य आकार थोडा बदलू शकतो, कारण चंद्राची पृथ्वीभोवतीची कक्षा पूर्ण गोल नसून अंडाकृती आहे. जेव्हा चंद्र पृथ्वीच्या जवळच्या बिंदूवर म्हणजे perigee जवळ असतो, तेव्हा तो थोडा मोठा दिसतो. त्याच वेळी पौर्णिमा आली तर तिला सुपरमून म्हणतात. पण प्रत्येक Strawberry Moon supermoon असतोच असे नाही. Strawberry Moon हे ऋतूशी संबंधित नाव आहे; सुपरमून हे पृथ्वी-चंद्र अंतराशी संबंधित निरीक्षण आहे.

चंद्राचा खरा रंग कोणता?

लोकप्रिय भाषेत आपण चंद्राला चांदण्यासारखा पांढरा म्हणतो. पण चंद्राचा पृष्ठभाग प्रत्यक्षात राखाडी, धुळकट आणि खडकाळ आहे. त्यावर सूर्यप्रकाश पडतो आणि तो परावर्तित होतो. चंद्राची अल्बेडो (albedo) म्हणजे प्रकाश परावर्तित करण्याची क्षमता, फार जास्त नाही. तरीही काळ्या आकाशाच्या पार्श्वभूमीवर तो तेजस्वी दिसतो.

चंद्राचा रंग

चंद्राचा दिसणारा रंग तीन गोष्टींवर अवलंबून असतो: सूर्यप्रकाशाचा कोन, पृथ्वीचे वातावरण आणि निरीक्षकाची दृष्टी. म्हणून कधी तो पांढरा, कधी पिवळसर, कधी केशरी, तर चंद्रग्रहणात लालसर दिसतो. चंद्रग्रहणातील लाल रंग वेगळ्या कारणाने दिसतो: पृथ्वीच्या वातावरणातून वाकलेला सूर्यप्रकाश चंद्रावर पडतो. पण Strawberry Moon मध्ये ग्रहण असणे आवश्यक नाही.

लोकसंस्कृती आणि विज्ञान यांचे नाते

Strawberry Moon चे महत्त्व केवळ खगोलशास्त्रात नाही; तर मानवाने निसर्गाचे निरीक्षण कसे केले त्याच्याशीही ते संबंधित आहे. शेतीप्रधान आणि शिकारी- अन्नसंकलक समाजांमध्ये आकाश हे जणू कॅलेंडर होते. ऋतू, पाऊस, पिके, फळे, प्राण्यांचे स्थलांतर आणि धार्मिक-सांस्कृतिक विधी यांची सांगड चंद्राच्या चक्रांशी घातली जात असे. भारतीय परंपरेतही पौर्णिमा-अमावस्या यांना महत्त्व आहे. गुरु पौर्णिमा, होळी पौर्णिमा, बुद्ध पौर्णिमा, कोजागिरी पौर्णिमा अशा अनेक सणांमध्ये चंद्रचक्राचे प्रतिबिंब दिसते. याचा अर्थ वेगवेगळ्या संस्कृतींनी चंद्राकडे केवळ आकाशातील वस्तू म्हणून पाहिले नाही, तर वेळ, ऋतू आणि सामूहिक जीवनाचा भाग म्हणून पाहिले.