सुखबीर सिंह बादल यांच्यावर हल्ला करणारा निहंग शीख कोण? जाणून घ्या निहंग शिखांचा इतिहास आणि परंपरा

या घटनेच्या अवघ्या दोन महिन्यांपूर्वी उत्तराखंडच्या रुद्रप्रयाग जिल्ह्यातील एका गुरुद्वारात निहंग शिखांचा वाद झाला होता. जूनमध्ये काही निहंग शिखांनी नगरासू गुरुद्वाराच्या छतावर ताबा घेतला होता आणि चमोली येथील संघर्षानंतर अटक केलेल्या चार सदस्यांची सुटका करावी अशी त्यांची मागणी होती. यावेळी त्यांनी दगडफेक करून गुरुद्वाराच्या काही भागाची तोडफोड केल्याचा आरोप करण्यात आला. शीख समाजातील नेत्यांनी हस्तक्षेप केल्यानंतर तीन दिवसांचा हा तणाव संपुष्टात आला.

या दोन्ही घटनांमुळे निहंग शिखांबद्दल पुन्हा चर्चा सुरू झाली आहे. निहंग हा शीख धर्मातील पारंपरिक योद्धांचा समुदाय मानला जातो. शस्त्रविद्या, युद्धकौशल्य आणि शौर्याची दीर्घ परंपरा या समुदायाशी जोडलेली आहे. जाणून घेऊया सविस्तर…

निहंग शीख कोण आहेत?

निहंग शीख हे शीख धर्मातील पारंपरिक योद्धा परंपरेशी जोडलेले समुदाय आहेत. त्यांची परंपरा दहावे शीख गुरु, गुरु गोबिंद सिंह आणि १६९९ मध्ये स्थापन झालेल्या खालसा पंथाच्या काळाशी जोडली जाते. शौर्य, निडरता आणि धर्माच्या रक्षणासाठी लढण्याची तयारी ही त्यांची प्रमुख वैशिष्ट्ये मानली जातात.

निहंग शीख धार्मिक शिस्त, शस्त्रविद्या, घोडेस्वारी आणि समाजसेवेला महत्त्व देतात. त्यांची पारंपरिक ओळख निळ्या पोशाखातून, विशिष्ट प्रकारच्या पगडीतून आणि शस्त्र बाळगण्याच्या परंपरेतून दिसते. आजही काही निहंग समुदाय पारंपरिक आणि अर्ध भटक्या प्रथा जपतात.

निहंग शीख निळे कपडे का घालतात?

पारंपरिक निळा पोशाख ही निहंग शिखांची विशिष्ट ओळख आहे. या पोशाखाला ‘बाणा’ म्हटले जाते. निळा रंग निहंगांच्या योद्धा परंपरेशी जोडलेला असून, ही परंपरा गुरु गोबिंद सिंह यांच्या काळापासून पुढे आल्याचे मानले जाते.

निहंग शीख उंच आणि विशिष्ट प्रकारची पगडी घालतात. तिला ‘दस्तार बुंगा’ म्हणतात. या पगडीवर अनेकदा ‘चक्रम’ म्हणजे गोलाकार स्टीलचे शस्त्र आणि इतर पारंपरिक शस्त्रे लावलेली दिसतात. ते लोखंडी कडेही घालतात. त्यांच्या पोशाखातील ही वैशिष्ट्ये त्यांच्या पारंपरिक योद्धा परंपरेचे महत्त्व अधोरेखित करतात.

निहंग शीख शस्त्रे का बाळगतात?

शस्त्रे ही ऐतिहासिक निहंग परंपरेचा महत्त्वाचा भाग आहेत. शीख धर्मात ‘किरपाण’ला धार्मिक महत्त्व आहे. मात्र, निहंग शीख तलवार, भाला, कट्यार, ढाल आणि ‘चक्रम’ यांसारखी इतर पारंपरिक शस्त्रेही बाळगतात.

ही शस्त्रे निहंगांच्या ऐतिहासिक योद्धा भूमिकेचे प्रतीक मानली जातात. धर्माचे रक्षण करण्यासाठी अन्याय आणि अत्याचाराला विरोध करण्यासाठी तसेच गरज पडल्यास इतरांचे संरक्षण करण्यासाठी शस्त्रसज्ज राहणे हीच निहंगांची परंपरा आहे.

निहंगांच्या या युद्धकौशल्याचे प्रदर्शन ‘होला मोहल्ला’ या शीख उत्सवातही पाहायला मिळते. या वेळी निहंग घोडेस्वारी, तलवारबाजी आणि पारंपरिक युद्धकलेचे प्रात्यक्षिक सादर करतात.

गुरु गोबिंद सिंह यांच्याशी निहंगांचा संबंध

१६९९ मध्ये गुरु गोबिंद सिंह यांनी स्थापन केलेल्या खालसा परंपरेसोबतच निहंग योद्धा परंपरा विकसित झाली. गुरु गोबिंद सिंह यांनी १६९९ मध्ये खालसा पंथाची स्थापना केली. खालसा हा एक शिस्तबद्ध समुदाय होता, जो धार्मिक मूल्यांचे रक्षण करणे आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहणे याला महत्त्व देत होता. निहंगांनी खालसाच्या या शस्त्रसज्ज आणि योद्धा परंपरेचे जतन केले.

निहंग शीख स्वतंत्र धर्म आहे का?

नाही. निहंग शीख हा वेगळा धर्म नाही. निहंग ही शीख धर्मातील एक योद्धा परंपरा आहे. पंजाब आणि हरियाणाच्या उच्च न्यायालयानेही निहंग हे शीख धर्माचे अनुयायी असल्याचे स्पष्ट केले आहे.

काळानुसार निहंगांचे वेगवेगळे गट तयार झाले. त्यापैकी बुढा दल आणि तरुणा दल हे प्रमुख गट मानले जातात. पुढे या गटांमध्येही अनेक छोटे गट तयार झाले.

निहंग शीख कसे जीवन जगतात?

निहंग शीख पारंपरिक पद्धतीने ‘जथा’ नावाच्या गटांमध्ये राहत आणि प्रवास करत असत. या गटांमध्ये धार्मिक शिस्तीसोबतच शस्त्रविद्या आणि घोडेस्वारीला महत्त्व दिले जाते. काही निहंग आजही अशा पारंपरिक जीवनशैलीचे पालन करतात.

निहंगांचे डेरे आणि छावण्या त्यांच्या धार्मिक आणि युद्ध प्रशिक्षणाचे केंद्र असतात. येथे सदस्य शस्त्रविद्या, घोडेस्वारी आणि इतर पारंपरिक युद्धकलेचा सराव करतात. धार्मिक कार्यक्रम आणि समाजसेवेतही निहंग गट सहभागी होतात.