Cancer risk factors: गेल्या काही दशकांत कॅन्सर हा जगभरातील सर्वात मोठ्या आरोग्य समस्यांपैकी एक ठरला आहे. जीवनशैलीतील बदल, प्रदूषण, वाढते आयुर्मान यामुळे प्रमाण वाढलेले दिसते आणि निदान तंत्रज्ञानातील प्रगती आणि जागरुकता यामुळेही आकडेवारीतील वाढ अधिकची नोंदली जात आहे. जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) आणि International Agency for Research on Cancer (IARC) च्या आकडेवारीनुसार २०२२ साली जगभरात सुमारे २ कोटी (20 million) नवीन कॅन्सर रुग्णांची नोंद झाली, तर ९.७ दशलक्ष लोकांचा मृत्यू या आजारामुळे झाला. संशोधकांच्या अंदाजानुसार २०५० पर्यंत जगभरातील नवीन कॅन्सर रुग्णांची संख्या ३५ दशलक्षांपर्यंत पोहोचू शकते. म्हणजे सध्याच्या तुलनेत जवळपास ७७ टक्क्यांनी वाढ होण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.

भारतातील चित्र चिंताजनक

भारतामध्येही चित्र चिंताजनक आहे. ICMR-National Cancer Registry Programme (NCRP) च्या अहवालानुसार २०२२ मध्ये देशात सुमारे १४ ते १५ लाख नवीन कॅन्सर रुग्ण नोंदवले गेले. तज्ज्ञांच्या अंदाजानुसार २०४० पर्यंत ही संख्या २० लाखांपेक्षा जास्त होऊ शकते. बदलती जीवनशैली, धूम्रपान-मद्यपान, लठ्ठपणा, कमी शारीरिक हालचाल आणि वाढते प्रदूषण हे या वाढीमागील प्रमुख घटक मानले जातात.

वयाच्या पन्नाशी नंतर धोका अधिक?

विशेष म्हणजे, कॅन्सरचा धोका वयानुसार वाढत जातो. बहुतेक कर्करोगांचे निदान ५० वर्षांनंतर अधिक प्रमाणात होते. शरीरातील पेशींमध्ये कालांतराने होणारे बदल, दीर्घकाळ राहणारी सूज, हार्मोनल बदल आणि चयापचयातील बिघाड यामुळे मध्यम वयानंतर कॅन्सरचा धोका वाढतो. त्यामुळे अनेक डॉक्टर आणि संशोधक या वयानंतर जीवनशैलीकडे अधिक जागरूकपणे पाहण्याचा सल्ला देतात.

हेही वाचा

आयुष्यातील मोठ्या बदलांचा काळ

पन्नाशीचा टप्पा अनेकदा आयुष्यातील मोठ्या बदलांचा काळ मानला जातो. या वयानंतर शरीरातील चयापचय, हार्मोन्स, हृदयाचे आरोग्य आणि कर्करोगाचा धोका हळूहळू वाढू लागतो. त्यामुळे या काळात जीवनशैलीबाबत अधिक जागरूक होणे आवश्यक ठरते. ब्रिटनमधील प्रसिद्ध युरोलॉजिस्ट डॉ. मार्क लानियाडो (Marc Laniado) यांनी The i Paper या वृत्तपत्रात प्रकाशित झालेल्या I’m a urologist: eight changes I made in my 50s to cut my risk of cancer या लेखात पन्नाशीनंतर स्वतःच्या जीवनशैलीत केलेल्या महत्त्वाच्या बदलांविषयी सांगितले आहे.

पुरुषांमध्ये प्रोस्टेट कॅन्सर अधिक

२५ वर्षांहून अधिक काळ प्रोस्टेट आजारांवर उपचार करणारे आणि दरवर्षी २०० हून अधिक बायोप्सी करणारे डॉ. लानियाडो म्हणतात, “मी पन्नाशी गाठल्याच्या दिवशी अचानक बदललो नाही; पण आरोग्याकडे अधिक जाणीवपूर्वक पाहायला सुरुवात केली.” कर्करोग संशोधन संस्था Cancer Research UK च्या अहवालानुसार, कर्करोगामुळे होणाऱ्या मृत्यूचे प्रमाण काही प्रमाणात कमी झाले असले तरी प्रोस्टेट कर्करोग अजूनही पुरुषांमध्ये मृत्यूचे एक महत्त्वाचे कारण आहे. त्यामुळे पन्नाशीत योग्य सवयी अंगीकारणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.

How to avoid cancer
पन्नाशीनंतर कॅन्सर कसा टाळाल?

१. काय आहे Mediterranean-MIND diet?, जो डॉक्टर स्वतः फॉलो करतात

डॉ. लानियाडो यांनी साधारण हेल्दी खाणे या पद्धतीऐवजी ठरावीक आहारप्रणाली स्वीकारली. त्यांनी Mediterranean-MIND diet या संकल्पनेवर आधारित आहार सुरू केला.

या आहारात मुख्यत्वे खालील पदार्थांचा समावेश असतो:

  • वनस्पतीआधारित अन्न
  • कडधान्ये आणि सुका मेवा
  • हिरव्या पालेभाज्या
  • बेरीज वर्गीय फळे
  • ऑलिव्ह तेल

ते आहारामध्ये आठवड्यात ३० पेक्षा जास्त प्रकारच्या वनस्पतीजन्य पदार्थांचा समावेश करण्याचा प्रयत्न करतात.

या प्रकारचा आहार हृदयविकार, चयापचयाशी संबंधित समस्या आणि मेंदूच्या आरोग्यासाठी उपयुक्त असल्याचे अनेक संशोधनांतून दिसून आले आहे.

हेही वाचा

२. आतड्यांच्या आरोग्याकडे विशेष लक्ष

पन्नाशीनंतर त्यांनी गट मायक्रोबायोम म्हणजेच आतड्यांतील सूक्ष्मजीवांचे संतुलन सुधारण्यावर भर दिला.

त्यांच्या आहारात नियमितपणे समावेश असतो:

  • केफिर
  • किमची
  • कॉम्बुचा
  • फायबरयुक्त अन्न
  • सायलियम हस्क

संशोधनानुसार आतड्यांचे आरोग्य चांगले असल्यास शरीरातील सूज कमी राहते आणि चयापचय अधिक संतुलित राहते.

३. मोजमाप करा आणि लवकर हस्तक्षेप करा

डॉ. लानियाडो यांनी आरोग्य तपासण्यांबाबत अधिक सजग भूमिका घेतली. ते नियमितपणे खालील गोष्टी तपासतात:

  • रक्तदाब
  • कोलेस्टेरॉल
  • ApoB
  • Lp(a)

ApoB हा रक्तातील कोलेस्टेरॉल वाहून नेणाऱ्या कणांची संख्या दर्शवतो, तर Lp(a) हा आनुवंशिक घटकांशी संबंधित असतो आणि त्यामुळे हृदयविकाराचा धोका वाढवू शकतो.

४. औषधांविषयीचा बदललेला दृष्टिकोन

पूर्वी अनेक लोक औषधांना शेवटचा उपाय मानतात. मात्र डॉ. लानियाडो यांनी हा दृष्टिकोन बदलला.

ते सध्या Rosuvastatin आणि Ezetimibe ही औषधे घेतात.

  • Rosuvastatin यकृतात कोलेस्टेरॉल निर्मिती कमी करते
  • Ezetimibe आतड्यांमधील कोलेस्टेरॉल शोषण कमी करते

या दोन्ही औषधांच्या संयोजनामुळे LDL आणि ApoB कमी करण्यास मदत होते.

५. कर्करोग तपासण्यांकडे सजग दृष्टीकोन

पन्नाशीनंतर त्यांनी विविध तपासण्यांवर भर दिला. त्यांनी Galleri multi-cancer blood test केली, जी रक्तातील डीएनएच्या संकेतांवरून कर्करोगाची शक्यता शोधण्याचा प्रयत्न करते.

परंतु, हे निदान नसून केवळ स्क्रीनिंग चाचणी आहे. त्यामुळे त्यांनी खालील तपासण्या देखील सुरू ठेवल्या:

  • FIT test-आतड्यांच्या कर्करोगासाठी
  • PSA test-प्रोस्टेट कर्करोगासाठी
हेही वाचा

६. व्यायामाची ‘तीन मार्गी’ पद्धत

वयानुसार व्यायामाची पद्धत बदलणे गरजेचे असते. त्यामुळे त्यांनी व्यायाम तीन प्रकारांमध्ये विभागला:

  1. एरोबिक व्यायाम
  2. स्नायू बळकट करणारा व्यायाम
  3. दैनंदिन हालचाल

ते शक्य तेव्हा जिने चढणे, चालणे आणि दिवसात छोटे-छोटे अधिक तीव्रता असलेले व्यायामाचे सत्र पसंत करतात. या पद्धतीला VILPA (Vigorous Intermittent Lifestyle Physical Activity) असे म्हटले जाते.

७. जीवनशैलीतील जोखीम कमी करणे

काही साधे बदलही आरोग्यासाठी महत्त्वाचे ठरतात.

  • आठवड्यात फक्त १-२ ग्लास वाइन
  • आठवड्याच्या दिवसांत मद्यपान टाळणे
  • बाहेर पडताना सनस्क्रीन वापरणे

पन्नाशीत सूर्यप्रकाशाचा दीर्घकालीन परिणाम त्वचेवर दिसू लागतो, त्यामुळे त्वचेचे संरक्षण महत्त्वाचे ठरते.

८. मानसिक आरोग्य आणि कुटुंबासाठी वेळ

डॉ. लानियाडो यांच्या मते, आरोग्य म्हणजे फक्त शरीर नव्हे तर मानसिक संतुलनही महत्त्वाचे आहे. ते शक्य तेव्हा कुटुंबासोबत वेळ घालवतात, श्वसन तंत्राचा वापर करतात आणि पाळीव प्राण्यांसोबत फिरायला जातात.
त्यांच्या मते, ताण कमी ठेवणे आणि सामाजिक नातेसंबंध टिकवणे हेही आरोग्य टिकवण्यासाठी महत्त्वाचे घटक आहेत.

जीवनशैली चांगली राखून धोका कमी करता येतो

पन्नाशीनंतर शरीरातील बदल नैसर्गिक असले तरी योग्य जीवनशैलीमुळे अनेक आजारांचा धोका कमी करता येतो. संतुलित आहार, नियमित तपासण्या, सक्रिय जीवनशैली आणि मानसिक शांतता यांचा समतोल साधल्यास पन्नाशीतही आरोग्य चांगले ठेवणे शक्य आहे.

डॉ. लानियाडो यांच्या अनुभवातून एक महत्त्वाचा संदेश मिळतो. आरोग्य सुधारण्यासाठी मोठे आणि अचानक बदल करण्याची गरज नसते; सातत्याने केलेले छोटे बदलही दीर्घकालीन मोठा फरक घडवू शकतात.