विश्लेषण : वंदे भारतसारख्या हाय-स्पीड ट्रेनला रुळांवरून घसरण्याचा धोका अधिक का असतो?

गाडी रुळांवरून का घसरते?

गाडी रुळांवरून घसरण्याचे मुख्य कारण म्हणजे रुळांची खराब अवस्था. रुळ जर वाकले, त्यांना तडे किंवा जोड सैल झाले तर गाडीचे चाक योग्य प्रकारे पकड राखू शकत नाही. त्यामुळे गाडीचा तोल बिघडतो आणि ती रुळावरून घसरू शकते. दुसरे महत्त्वाचे कारण म्हणजे वेग आणि रुळांची क्षमता यातील विसंगती. वंदे भारतसारखी वेगवान ट्रेन जर जुन्या किंवा कमकुवत रुळांवर चालवली गेली, तर धोका वाढतो. तिसरे कारण असते सिग्नलिंग प्रणालीतील बिघाड. चुकीचा सिग्नल किंवा उशिरा मिळालेली सूचना ट्रेन चुकीच्या मार्गावर नेऊ शकते. चौथे कारण म्हणजे चाक आणि बोगी यंत्रणेतील दोष. चाक झिजलेले असेल किंवा सस्पेन्शन बिघडले असेल तर ट्रेन स्थिर राहत नाही. त्यामुळे घसरण्याची घटना एकाच कारणामुळे नाही, तर अनेक लहान त्रुटी एकत्र येऊन होते.

भारतात घडलेले काही मोठे रेल्वे अपघात कोणते?

भारतामध्ये रेल्वे अपघातांचा इतिहास मोठा आहे. काही महत्त्वाच्या घटना म्हणजे खतौली अपघात (२०१७), ज्यामध्ये उत्कल एक्स्प्रेस रुळांवरून घसरली आणि अनेक लोकांचा मृत्यू झाला. या अपघाताचे कारण ट्रॅकची योग्य देखभाल न होणे हे होते. दुसरी घटना म्हणजे कानपूर अपघात (२०१६), ज्यामध्ये इंदूर-पाटणा एक्स्प्रेसचे अनेक डबे घसरले. याचे कारण रुळात निर्माण झालेला तडा होता, जो वेळेत लक्षात आला नाही. याशिवाय बिहार, उत्तर प्रदेश आणि इतर राज्यांमध्येही अनेक छोटे-मोठे अपघात झाले आहेत. बहुतेक घटनांमध्ये समान कारणे दिसतात-जुने रूळ, अपुरी देखभाल आणि तांत्रिक निष्काळजीपणा. या घटनांमधून स्पष्ट होते की देखभाल आणि आधुनिकीकरण वेळेवर न केल्यास मोठा धोका निर्माण होतो.

वेगवान गाडी अधिक धोकादायक?

वंदे भारतसारखी ट्रेन १०० ते १६० किमी प्रतितास वेगाने धावते. या वेगामुळे धोका वाढतो, कारण छोटा दोषही मोठ्या अपघातात बदलू शकतो. वेग जास्त असल्यामुळे ट्रेन थांबवण्यासाठी जास्त वेळ आणि अंतर लागते. वळणांवर ट्रेनचे संतुलन बिघडू शकते. तसेच सिग्नलमध्ये थोडा उशीर झाला तरी मोठी दुर्घटना होऊ शकते. भारतातील सर्व रेल्वे मार्ग अजून हाय-स्पीड ट्रेनसाठी पूर्णपणे तयार नाहीत. त्यामुळे जुने रूळ आणि नवीन आधुनिक ट्रेन यांच्यात विसंगती निर्माण होते. ही विसंगतीच अनेक वेळा अपघाताचे कारण बनते. म्हणूनच वेग वाढवताना सुरक्षिततेकडे तितकेच लक्ष देणे गरजेचे आहे.

मानवी आणि तांत्रिक कारणे कोणती?

रेल्वे अपघातांची दोन प्रमुख कारणे असतात – तांत्रिक आणि मानवी. तांत्रिक कारणांमध्ये रूळ तुटणे किंवा वाकणे, चाकांची झीज, सिग्नल यंत्रणा बिघडणे आणि इलेक्ट्रॉनिक सिस्टम फेल होणे यांचा समावेश होतो. ही कारणे जर वेळेवर ओळखली गेली नाहीत, तर मोठा अपघात होऊ शकतो. मानवी कारणांमध्ये वेळेवर तपासणी न करणे, चुकीचे निरीक्षण अहवाल देणे, निष्काळजीपणा आणि अपुरे प्रशिक्षण यांचा समावेश होतो. अनेक वेळा तांत्रिक बिघाड असतो, पण तो वेळेत दुरुस्त न केल्यामुळे मानवी निष्काळजीपणा कारणीभूत ठरतो. त्यामुळे अपघात टाळण्यासाठी तांत्रिक व्यवस्था आणि मानवी खबरदारी हे दोन्ही घटक मजबूत असणे आवश्यक आहे.

कोणते उपाय करता येतात?

रेल्वे अपघात कमी करण्यासाठी अनेक महत्त्वाचे उपाय आवश्यक आहेत. सर्वात पहिले म्हणजे जुने रूळ बदलून मजबूत आणि आधुनिक रूळ बसवणे. दुसरे म्हणजे रूळ आणि चाकांवर सेन्सर बसवणे, जेणेकरून कोणताही दोष लगेच लक्षात येईल. तिसरे म्हणजे एआयसारख्या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून देखभाल अधिक अचूक करणे. चौथे म्हणजे स्वयंचलित वेग नियंत्रण प्रणाली लागू करणे, ज्यामुळे ट्रेन सुरक्षित वेगात चालेल. पाचवे म्हणजे कर्मचाऱ्यांचे नियमित प्रशिक्षण आणि कौशल्य वाढवणे. तसेच क्रॉसिंग, जंक्शन आणि डायमंड क्रॉसिंगसारख्या संवेदनशील ठिकाणांवर विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे. हे सर्व उपाय दीर्घकालीन सुरक्षिततेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.

भारतीय रेल्वेने कोणती दिशा घ्यावी?

भविष्यात भारतीय रेल्वेने फक्त वेग वाढवण्यावर लक्ष न देता सुरक्षिततेला सर्वोच्च प्राधान्य द्यावे. संपूर्ण रेल्वे नेटवर्क टप्प्याटप्प्याने आधुनिक करणे आवश्यक आहे. डिजिटल ट्रॅक मॉनिटरिंग प्रणाली विकसित करून रिअल-टाइम माहितीचा वापर करून निर्णय घेणे गरजेचे आहे. स्वतंत्र आणि मजबूत सुरक्षा तपासणी यंत्रणा तयार करणेही महत्त्वाचे आहे. प्रत्येक नवीन ट्रेन आणि रूळ हे एकमेकांशी सुसंगत असणे आवश्यक आहे. जर फक्त ट्रेन आधुनिक केल्या आणि रूळ जुने राहिले, तर अपघातांचा धोका कायम राहील. त्यामुळे विकासाचा केंद्रबिंदू ‘वेग नव्हे तर सुरक्षितता’ असावा. रेल्वे घसरण्याच्या घटना केवळ तांत्रिक बिघाड नसून संपूर्ण व्यवस्थेतील कमतरता दर्शवतात. वंदे भारतसारख्या वेगवान ट्रेन सुरक्षितपणे चालवण्यासाठी रुळ, तंत्रज्ञान आणि मानवी व्यवस्थापन हे तिन्ही मजबूत असणे आवश्यक आहे.

rajeshwarthakare@expressindia.com