Varun Dhawan Daughter DDH Disease: प्रसिद्ध अभिनेता वरुण धवन यांनी अलीकडेच त्यांची मुलगी ‘लारा’च्या आरोग्याबाबत केलेला खुलासा केवळ एका पित्याची व्यथा नसून भारतीय पालकांसाठी एक अत्यंत महत्त्वाचा धडा आहे. Developmental Dysplasia of the Hip (DDH) सारख्या आजारावर उघडपणे बोलून त्याने एका अशा विषयाला वाचा फोडली आहे, या आजारावर आपल्याकडे फारशी चर्चा केली जात नाही. या लेखात आजाराचे स्वरूप, त्याची कारणे आणि पालकांसाठी धोक्याच्या सूचना यावर सविस्तर चर्चा करण्यात आली आहे.
सेलिब्रिटी आणि सामाजिक जागरूकता: वरुण धवन यांचा पुढाकार
निखिल तनेजा यांच्या ‘Be A Man, Yaar!’ या पॉडकास्टमध्ये वरुण धवन याने जेव्हा सांगितले की, त्याच्या दीड वर्षांच्या मुलीला DDH असल्याचे निदान झाले आहे, तेव्हा अनेकांना या शब्दाचा अर्थही ठाऊक नव्हता. भारतात अनेकदा चालण्यातील दोष हा ‘नशिबाचा भाग’ किंवा ‘मुलं मोठी झाली की, नीट होतील’ या नावाखाली दुर्लक्षित केले जातात. वरुण याने स्पष्ट केले की, हा आजार वेळीच ओळखला नाही तर भविष्यात लंगडेपणा किंवा अकाली आर्थ्रायटिस (संधिवात) होऊ शकतो. पाश्चात्य देशांत जन्मानंतर लगेच होणारी स्क्रिनिंग चाचणी भारतात अनिवार्य नसल्याने, अनेकदा मुलं चालायला लागल्यावरच हे दोष समोर येतात.
DDH म्हणजे नक्की काय?
मानवी शरीरात नितंबाचा सांधा हा ‘बॉल आणि सॉकेट’ (Ball and Socket) प्रकारचा असतो. मांडीच्या हाडाचा वरचा गोल भाग (Femoral Head) हा ओटीपोटाच्या हाडातील कप्प्यात (Acetabulum) घट्ट बसलेला असणे आवश्यक असते.
DDH मध्ये नेमके काय घडते?
- अस्थिरता: सांधा सैल असतो आणि कप्प्यातून बाहेर सरकण्याची शक्यता असते.
- सब्लक्सेशन: बॉल कप्प्यात पूर्णपणे बसलेला नसतो.
- डिसलोकेशन: मांडीचे हाड पूर्णपणे कप्प्याच्या बाहेर निघते.
बाळाची हाडे जन्माच्या वेळी मऊ आणि लवचिक असतात. जर हा सांधा योग्य स्थितीत नसेल, तर कप्पा (Socket) उथळ राहतो आणि सांध्याचा विकास खुंटतो.
पालकांनी चुकवू नयेत अशी महत्त्वाची एरवी न कळणारी (सायलेंट) लक्षणे
DDH चे सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे यात बाळाला वेदना होत नाहीत. बाळ रडत नसल्यामुळे पालकांना वाटते की सर्व काही ठीक आहे. मात्र, खालील पाच सूक्ष्म खुणांकडे लक्ष देणे अनिवार्य आहे:
- त्वचेच्या असमान घड्या (Asymmetric Skin Folds): बाळाला पालथे झोपवल्यावर त्यांच्या मांड्यांवरील किंवा नितंबांवरील त्वचेच्या घड्या एकाच रेषेत आहेत का ते तपासा. जर एका बाजूला जास्त घड्या असतील, तर ते DDH चे लक्षण असू शकते.
- पायांच्या लांबीत फरक: एक पाय दुसऱ्यापेक्षा थोडा लहान वाटणे.
- मर्यादित हालचाल: डायपर बदलताना बाळाचे पाय बाहेरच्या बाजूला करताना जर एका बाजूला अडथळा जाणवत असेल, तर सावध व्हा.
- विशिष्ट आवाज (Clicking Sound): बाळाचे पाय हलवताना सांध्यातून ‘कट’ असा आवाज येणे किंवा हाड सरकल्यासारखे वाटणे.
- चालण्यातील बदल: बाळ चालायला लागल्यावर एका बाजूला झुकून चालणे (Waddling gait) किंवा एकाच पायाच्या बोटांवर चालणे.
धोका कुणाला जास्त? (Risk Factors)
- वैद्यकीय संशोधनानुसार, काही मुलांमध्ये DDH होण्याचे प्रमाण अधिक असते:
- लिंग: हा आजार मुलांच्या तुलनेत मुलींमध्ये ५ पटीने अधिक आढळतो.
- ब्रीच बर्थ (Breech Birth): जर बाळ गर्भाशयात उलटे (पाय खाली) असेल, तर नितंबाच्या सांध्यावर ताण येतो.
- कौटुंबिक इतिहास: कुटुंबात आधी कुणाला ही समस्या असल्यास धोका वाढतो.
- पहिले अपत्य: गर्भाशयातील अरुंद जागेमुळे पहिल्या बाळंतपणात जास्त दाब येऊ शकतो.
उपचार आणि प्रतिबंधात्मक उपाय
१. लवकर निदान (Early Intervention):
पहिल्या ६ महिन्यांत निदान झाले, तर ‘पॅव्हलिक हार्नेस’ (Pavlik Harness) नावाच्या एका विशेष बेल्टचा वापर केला जातो. हे बेल्ट बाळाचे पाय काही आठवडे एका विशिष्ट कोनात धरून ठेवतात, ज्यामुळे सांधा नैसर्गिकरीत्या जागेवर बसतो. यात कोणत्याही शस्त्रक्रियेची गरज भासत नाही.
२. शस्त्रक्रिया:
निदान १ वर्षानंतर झाले (जसे वरुण धवन यांच्या मुलीच्या बाबतीत झाले), तर हाडे कडक झालेली असतात. अशा वेळी ‘क्लोज्ड रिडक्शन’ किंवा शस्त्रक्रिया करून सांधा पूर्ववत करावा लागतो आणि त्यानंतर प्लास्टर (Spica Cast) लावले जाते.
३. स्वॅडलिंगची (Swaddling) योग्य पद्धत:
भारतीय परंपरेत बाळाला कापडात घट्ट गुंडाळण्याची पद्धत आहे. मात्र, पाय सरळ करून घट्ट बांधल्याने DDH चा धोका वाढतो. बाळाला गुंडाळताना त्याचे पाय बेडकासारखे (Frog position) मोकळे राहतील याची काळजी घ्यावी.
सजगता हाच प्रमुख उपचार
वरुण धवन यांनी ही माहिती शेअर करून पालकांना एकच संदेश दिला आहे; ‘सजगता हाच उपचार आहे.’ आपल्या मुलाच्या शारीरिक हालचालींकडे बारकाईने लक्ष देणे आणि नियमित बालरोगतज्ज्ञांकडून तपासणी करून घेणे हे प्रत्येक पालकाचे कर्तव्य आहे. विज्ञानाच्या मदतीने आणि वेळेवर केलेल्या उपचारांनी DDH पूर्णपणे बरा होऊ शकतो आणि मूल सामान्य आयुष्य जगू शकते.
