जिभेचा बदललेला रंग नेमकं काय सांगतो? डॉक्टर काय सांगतात?

ताप किंवा इतर कोणत्याही आजारासाठी आपण डॉक्टरांकडे गेलो की, डॉक्टर आपली जीभ तपासतात. त्यामुळे जीभ केवळ अन्नाची चव ओळखण्यासाठी किंवा स्पष्ट बोलण्यासाठीच उपयोगी असते हा समज नक्कीच गौण ठरतो. आरोग्याच्या काही तक्रारींमध्ये जिभेचा रंग, पोत, ओलावा, पृष्ठभागावरील पॅपिली आणि जिभेवर तयार होणारा थर यामध्ये बदल दिसू शकतात. डॉक्टर अनेक वर्षांपासून शारीरिक तपासणीदरम्यान तोंड आणि जिभेचे निरीक्षण करत आले आहेत. पिरिओडॉन्टॉलॉजी २००० (Periodontology 2000) मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या रिव्ह्यूमध्ये स्टीफन एलाड (Stephen Elad), येहुदा झादिक (Yehuda Zadik), जॅक कॅटन (Jack Caton) आणि जोएल एपस्टाईन (Joel Epstein) यांनी म्हटले आहे की, रक्ताशी संबंधित विकार, पोषणातील कमतरता आणि काही सिस्टेमिक आजारांचे (systemic diseases) बदल तोंडाच्या म्युकॉसामध्ये (mucosa) आणि जिभेवर दिसू शकतात.

क्लीव्हलँड क्लिनिकच्या डॉक्टरांचा सल्ला काय?

डॉ. मरियाने सुमेगो (Dr. Marianne Sumego) यांच्या मते, जिभेवरील बदलांमागे वेगवेगळी वैद्यकीय कारणे असू शकतात. उदाहरणार्थ, जिभेवर दिसणारा पांढरा थर ‘ओरल थ्रश’ (oral thrush) सारख्या संसर्गामुळे असू शकतो; भडक लाल किंवा ‘स्ट्रॉबेरी’सारखी जीभ ही पोषणातील कमतरता किंवा काही संसर्गांचे लक्षण असू शकते; तर काळी आणि केसाळ दिसणारी जीभ ही मुख्यतः लांब झालेल्या ‘पॅपिली’वर (papillae) अन्न व सूक्ष्म कण साचल्यामुळे होते. या संदर्भात डॉ. सुमेगो एक महत्त्वाचा सल्ला देतात, जर जिभेवरील असामान्य रंग, चट्टा किंवा एखादी जखम दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ कायम राहत असेल, तर त्याकडे दुर्लक्ष न करता डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणे आवश्यक आहे. थोडक्यात सांगायचे तर, केवळ जिभेचा रंग पाहून स्वतःच कोणतेही निदान किंवा उपचार करण्याऐवजी तज्ज्ञ डॉक्टर किंवा दंतचिकित्सकांचा सल्ला घेणे अधिक सुरक्षित ठरते.

गुलाबी जीभ: सामान्यतः निरोगी जिभेचे स्वरूप

निरोगी जीभ साधारणपणे फिकट ते मध्यम गुलाबी रंगाची असते आणि तिच्या पृष्ठभागावर लहान ‘पॅपिली’ (Papillae) स्पष्टपणे दिसून येतात.
सकाळी उठल्यानंतर जिभेवर अगदी पातळ पांढरट थर असणे हे अनेकदा सामान्य मानले जाते.
मात्र, एक गोष्ट लक्षात ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, केवळ जीभ गुलाबी दिसणे म्हणजे शरीरात पाण्याचे प्रमाण, हिमोग्लोबिन किंवा सर्व आवश्यक पोषक घटक योग्यच आहेत, असा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही.

पांढरी जीभ: ‘ओरल थ्रश’पासून ‘ल्युकोप्लाकिया’पर्यंत विविध कारणे

जिभेवर पांढरा थर जमा होणे हा आरोग्यात दिसणाऱ्या सर्वाधिक सामान्य बदलांपैकी एक आहे.
यामागे खालील कारणे असू शकतात:

• तोंडाची योग्य स्वच्छता न राखणे
• जिभेवर अन्नाचे सूक्ष्म कण (debris) आणि सूक्ष्मजीव (microorganisms) साचणे
• तोंड सतत कोरडे पडणे
• धूम्रपान करणे
• ताप किंवा एखादे आजारपण
• ‘ओरल कॅन्डिडिॲसिस’ (Oral candidiasis) किंवा ‘ओरल थ्रश’ (Oral Thrush) होणे

ओरल थ्रश म्हणजे काय?

ओरल थ्रश हा ‘कॅन्डिडा’ (Candida) प्रजातीच्या यीस्टमुळे होणारा एक बुरशीजन्य संसर्ग (fungal infection) आहे. यातील ‘स्यूडोमेम्ब्रेनस कॅन्डिडिॲसिस’ (Pseudomembranous candidiasis) या प्रकारात जीभ किंवा तोंडाच्या आत पांढरट थर तयार होतो. हा थर अनेकदा मऊ कपड्याने पुसल्यास किंवा हलक्या हाताने खरवडल्यास निघून जातो आणि त्याखाली लालसर त्वचा (mucosa) दिसून येते. हमीद मोर्ताझावी (Hamid Mortazavi) आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी तोंडातील पांढऱ्या चट्ट्यांच्या (oral white lesions) नैदानिक समीक्षेत (clinical diagnostic review) एक महत्त्वाचा मुद्दा मांडला आहे. त्यांच्या मते, जिभेवरील पांढरा चट्टा हलके खरवडल्यानंतर निघून जातो की नाही, हा विविध प्रकारच्या तोंडातील आजारांमधील फरक ओळखण्याचा एक अत्यंत महत्त्वाचा क्लिनिकल संकेत (clinical clue) मानला जातो (Mortazavi, H., Safi, Y., Baharvand, M., Rahmani, S., & Jafari, S. (2019). Oral White Lesions: An Updated Clinical Diagnostic Decision Tree. Dentistry Journal, 7(1), 15.)

पांढरा चट्टा खरवडूनही निघत नसेल तर?

• जिभेवर सतत राहणारा जाड पांढरा चट्टा काही वेळा ‘ल्युकोप्लाकिया’ (Leukoplakia) असू शकतो.
• वैद्यकीय शास्त्रात ल्युकोप्लाकियाचा समावेश ‘ओरल पोटेंशियली मॅलिग्नंट डिसऑर्डर’ (oral potentially malignant disorder) म्हणजेच कर्करोगपूर्व स्थिती निर्माण करू शकणाऱ्या आजारांच्या गटात केला जातो.
• याचा अर्थ असा अजिबात नाही की ल्युकोप्लाकियाचा प्रत्येक चट्टा कर्करोगात रूपांतरित होतोच. मात्र, काही प्रकरणांमध्ये या चट्ट्यांमध्ये ‘डिस्प्लासिया’ (dysplasia) किंवा पेशी बदलून कर्करोग होण्याचा धोका असू शकतो.
• विशेषतः तंबाखू, गुटखा किंवा धूररहित तंबाखूजन्य पदार्थांचे (smokeless tobacco) सेवन करणाऱ्या व्यक्तींच्या तोंडात जर असे न निघणारे पांढरे चट्टे दिसले, तर त्यांनी त्वरित डॉक्टर किंवा दंतचिकित्सकांकडून तपासणी करून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.

क्लीव्हलँड क्लिनिकच्या (Cleveland Clinic) डॉ. मरियाने सुमेगो देखील जिभेवर दीर्घकाळ टिकणाऱ्या जाड आणि पांढऱ्या चट्ट्यांकडे अजिबात दुर्लक्ष करू नये असाच सल्ला देतात.

फिकट जीभ: अॅनिमियाशी (रक्तक्षय) संबंध असू शकतो

जीभ किंवा तोंडाच्या आतील त्वचा (mucosa) नेहमीपेक्षा खूप फिकट दिसत असल्यास अॅनिमियाचा (Anemia) विचार केला जाऊ शकतो.
लोहाच्या कमतरतेमुळे होणारा अॅनिमिया (Iron deficiency anemia) असलेल्या काही व्यक्तींमध्ये तोंडात खालीलप्रमाणे बदल दिसू शकतात:

• तोंडातील आतील त्वचा फिकट दिसणे
• जिभेत दुखणे किंवा जळजळ होणे
• ‘ॲट्रॉफिक्स ग्लॉसिटिस’ (Atrophic glossitis) होणे
• जिभेवरील ‘पॅपिली’ (papillae) कमी होणे किंवा नष्ट होणे
• तोंडाच्या कोपऱ्यांवर भेगा पडणे (Angular cheilitis)

नेपेनास (Napeñas), ब्रेनन (Brennan) आणि एलाड (Elad) यांनी शारीरिक आजारांच्या तोंडातील लक्षणांवरील (oral manifestations) पुनरावलोकनात (review) असे नमूद केले आहे की, अॅनिमिया आणि पोषक घटकांच्या कमतरतेमुळे तोंडाच्या आतील त्वचेवर तसेच जिभेवर स्पष्ट बदल दिसून येतात. मात्र, एक गोष्ट लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे..केवळ जीभ फिकट दिसते म्हणून एखाद्या व्यक्तीला अॅनिमिया झाला आहे, असे थेट निदान करता येत नाही. त्यासाठी डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार सीबीसी (CBC), हिमोग्लोबिन (Hemoglobin), सिरम फेरिटीन (Serum ferritin) आणि इतर आवश्यक रक्ततपासण्या करून घेणे गरजेचे असते.

लाल किंवा गुळगुळीत जीभ: व्हिटॅमिन B12, फोलेट की लोहाची कमतरता?

जीभ असामान्यपणे लाल, गुळगुळीत किंवा चमकदार दिसत असल्यास काही वेळा त्यामागे ‘ॲट्रॉफिक्स ग्लॉसिटिस’ (Atrophic Glossitis) हे कारण असू शकते. या स्थितीमध्ये जिभेवरील लहान उठाव म्हणजेच ‘पॅपिली’ (papillae) कमी होतात किंवा नष्ट होतात, परिणामी जीभ नेहमीपेक्षा अधिक सपाट आणि गुळगुळीत दिसते.
रक्तनिर्मितीसाठी आवश्यक असणाऱ्या (hematinic nutrients) लोह (iron), फोलेट (folate) आणि व्हिटॅमिन B12 यांसारख्या घटकांची कमतरता हे यामागील एक प्रमुख संभाव्य कारण मानले जाते. व्हिटॅमिन B12 च्या कमतरतेबाबत प्रसिद्ध झालेल्या एका वैद्यकीय अभ्यासात (clinical case-control study) ‘ॲट्रॉफिक्स ग्लॉसिटिस’ आणि B12 ची कमतरता यांच्यात थेट संबंध असल्याचे संशोधकांनी नोंदवले आहे.

B12 ची कमतरता असलेल्या काही व्यक्तींमध्ये खालील लक्षणे दिसून येतात:

• जीभ भडक लाल किंवा गुळगुळीत होणे
• जिभेत तीव्र जळजळ होणे
• जिभेत दुखणे किंवा वेदना होणे (tongue soreness)
• जिभेवरील पॅपिली नष्ट होणे (papillary atrophy)

मात्र, अशीच लक्षणे इतरही अनेक आजारांमध्ये किंवा आरोग्यसमस्यांमध्ये दिसू शकतात. त्यामुळे केवळ जिभेच्या स्वरूपावरून एखाद्या व्यक्तीला व्हिटॅमिन B12 ची कमतरता आहे, असे थेट निदान करता येत नाही.

‘स्ट्रॉबेरी टंग’ (Strawberry Tongue) म्हणजे काय?

जीभ भडक लाल दिसणे आणि तिच्यावरील पॅपिली सुजून अधिक ठळकपणे उठून दिसणे, या स्थितीला वैद्यकीय भाषेत ‘स्ट्रॉबेरी टंग’ (Strawberry Tongue) म्हटले जाते.
क्लीव्हलँड क्लिनिकच्या डॉ. मरियाने सुमेगो यांच्या मार्गदर्शनानुसार, अशा प्रकारची लाल जीभ पोषणातील कमतरतेमुळे जशी दिसू शकते, तसेच लहान मुलांमध्ये होणाऱ्या ‘स्कार्लेट फीव्हर’ (Scarlet Fever) सारख्या जिवाणू संसर्गामध्येही (bacterial infection) आढळू शकते. त्यामुळे जीभ लाल झाली म्हणजे व्हिटॅमिन B12 चीच कमतरता आहे, असा थेट निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही.

पिवळी किंवा नारिंगी जीभ: जिवाणूंचा थर (Bacterial Coating) हे मुख्य कारण

जिभेवर पिवळसर किंवा नारिंगी रंगाचा थर जमा होण्यामागे अनेकदा जिभेच्या पृष्ठभागावर साचलेली घाण किंवा अस्वच्छता कारणीभूत असते.

यामागे खालील कारणे असू शकतात:

• तोंडाची अयोग्य किंवा अपुरी स्वच्छता
• जिवाणूंचा थर जमा होणे (bacterial coating)
• तोंड सतत कोरडे पडणे
• धूम्रपान करणे
• विशिष्ट खाद्यपदार्थ किंवा कृत्रिम रंगद्रव्ये
• काही विशिष्ट औषधे किंवा व्हिटॅमिन सप्लिमेंट्स (supplements)

क्लीव्हलँड क्लिनिकच्या डॉ. मरियाने सुमेगो यांच्या मते, जीभ पिवळी दिसणे हे प्रामुख्याने तोंडाची स्वच्छता योग्य नसणे आणि जिभेवर बॅक्टेरिया साचणे यांच्याशी संबंधित असते.

या वैद्यकीय मताला वैज्ञानिक संशोधनाचाही आधार मिळतो.

• चुन्यान हे (Chunyan He) आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी १५८ प्रौढ व्यक्तींच्या जिभेवरील थराच्या मायक्रोबायोमचा (tongue-coating microbiome) सखोल अभ्यास केला. त्यामध्ये पातळ पांढरा, पातळ पिवळा, पांढरा तेलकट आणि पिवळा तेलकट थर असणाऱ्या वेगवेगळ्या गटांमध्ये जिवाणूंच्या विविध प्रजातींचे (bacterial species) प्रमाण वेगवेगळे असल्याचे संशोधकांनी नोंदवले.
• तसेच सीरंगय्यन (Seerangaiyan), जुच (Jüch) आणि विंकेल (Winkel) यांच्या पुनरावलोकनात (review) जिभेवरील थर, तोंडातील सूक्ष्मजीव आणि तोंडाची दुर्गंधी (halitosis) यांच्यातील थेट संबंधाचा अभ्यास करण्यात आला आहे.
• मात्र, समाजसमज असा असला तरी “जीभ पिवळी पडली म्हणजे पचनाचा किंवा पोटाचा आजार झाला आहे”, असे म्हणण्यासाठी पुरेसे वैद्यकीय पुरावे उपलब्ध नाहीत. त्यामुळे जिभेचा पिवळा रंग हा पोटाच्या आजाराचे (gastrointestinal disease) निदान करण्यासाठी स्वतंत्र वैद्यकीय निकष ठरू शकत नाही.

निळी किंवा जांभळी जीभ: ऑक्सिजनच्या कमतरतेचा संकेत असू शकतो

जीभ किंवा तोंडाच्या आतील त्वचा (oral mucosa) स्पष्टपणे निळसर किंवा जांभळी दिसत असल्यास काही परिस्थितींमध्ये त्यामागे ‘सायनोसिस’ (Cyanosis) हे कारण असू शकते. रक्तामध्ये पुरेशा प्रमाणात ऑक्सिजन नसल्यामुळे त्वचा किंवा तोंडाच्या आतील त्वचा निळसर दिसण्याच्या स्थितीला ‘सायनोसिस’ म्हणतात. ‘सेंट्रल सायनोसिस’मध्ये (Central cyanosis) ओठ आणि जीभ दोन्ही निळसर पडू शकतात. एलाड (Elad) आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी शारीरिक आजारांवरील पुनरावलोकनात (systemic-disease review) हृदय आणि श्वसनसंस्थेशी (cardiovascular and respiratory conditions) संबंधित आजारांमुळे तोंडाच्या आतील त्वचेच्या रंगात होणाऱ्या बदलांचे वर्णन केले आहे (Elad, S., Zadik, Y., Caton, J. G., & Epstein, J. B. (2019). Oral mucosal changes associated with primary diseases in other body systems. Periodontology 2000, 80, 28–48).

अचानक जीभ किंवा ओठ निळे पडणे आणि त्यासोबत खालील लक्षणे दिसल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घेणे अत्यंत आवश्यक आहे:

• श्वास घेण्यास तीव्र त्रास होणे
• छातीत दुखणे
• चक्कर येणे किंवा गोंधळल्यासारखे वाटणे
• बेशुद्ध पडल्यासारखे होणे

परंतु, जिभेचा प्रत्येक जांभळट किंवा निळसर रंग म्हणजे सायनोसिस असतोच असे नाही. त्वचेतील नैसर्गिक रंगद्रव्ये (pigmentation) किंवा रक्तवाहिन्यांशी संबंधित बदल (vascular lesions) यांसारखी इतरही कारणे यामागे असू शकतात.

काळी आणि ‘केसाळ’ जीभ: दिसायला विचित्र, पण अनेकदा गंभीर नसते

जीभ काळी, तपकिरी किंवा केसाळ दिसल्यास ती अत्यंत चिंताजनक वाटू शकते. मात्र, त्यामागे ‘ब्लॅक हेअरी टंग’ (Black Hairy Tongue) नावाची अनेकदा निरुपद्रवी (benign) असणारी स्थिती असू शकते. त्वचारोगतज्ज्ञ (Dermatologists) एम्मा श्लेगर (Emma Schlager), चेल्सी सेंट क्लेअर (Chelsea St. Claire), कर्ट अशॅक (Kurt Ashack) आणि अमोर खाचेमौने (Amor Khachemoune) यांच्या समीक्षणानुसार, ‘ब्लॅक हेअरी टंग’ ही सामान्यतः एक सुरक्षित स्थिती आहे (Schlager, E., St. Claire, C., Ashack, K., & Khachemoune, A. (2017). Black Hairy Tongue: Predisposing Factors, Diagnosis, and Treatment. American Journal of Clinical Dermatology, 18(4), 563–569).

यामध्ये जिभेवरील लहान उठावदार धागे म्हणजेच ‘फिलीफॉर्म पॅपिली’ (filiform papillae) नैसर्गिकरीत्या गळून न पडल्यामुळे ते लांब होतात. या लांब झालेल्या पॅपिलीमध्ये:

• जिवाणू (bacteria)
• अन्नाचे सूक्ष्म कण (food debris)
• नैसर्गिक रंगद्रव्ये (pigments) आणि इतर घटक साचून राहतात.

त्यामुळे जीभ काळी, तपकिरी किंवा ‘केसाळ’ दिसू लागते. क्लीव्हलँड क्लिनिकच्या डॉ. मरियाने सुमेगो यांच्या मतेही ही स्थिती दिसायला भीतीदायक वाटली तरी अनेकदा गंभीर नसते. ‘ब्लॅक हेअरी टंग’ होण्याचा धोका वाढवणाऱ्या घटकांमध्ये (risk factors) खालील बाबींचा समावेश होतो:

• तोंडाची अपुरी किंवा अयोग्य स्वच्छता
• धूम्रपान करणे
• काही विशिष्ट अँटीबायोटिक्सचा वापर
• तोंड सतत कोरडे पडणे (dry mouth)
• चहा किंवा कॉफीचे अतिसेवन

रेन (Ren) आणि सहकाऱ्यांनी अँटीबायोटिक्सशी संबंधित ‘ब्लॅक हेअरी टंग’च्या प्रकरणांचा आढावा घेतला आणि काही रुग्णांमध्ये अँटीबायोटिक्सचा वापर हे या स्थितीचे संभाव्य कारण असू शकते असे नमूद केले. औषधामुळे जीभ काळी झाली आहे असा संशय आल्यास स्वतःहून औषध बंद न करता डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा (Ren, J. et al. (2020). Antibiotic-induced black hairy tongue: Two case reports and a review of the literature. Journal of International Medical Research). जखमा, चट्टे आणि गाठींकडे कधीही दुर्लक्ष करू नका. जिभेचा केवळ रंग बदलण्यापेक्षा तोंडात दिसणारे काही विशिष्ट बदल हे गंभीर आजारांचे महत्त्वाचे इशारा देणारे संकेत (warning signs) ठरू शकतात.

उदाहरणाासाठी:

• न भरून येणारा अल्सर किंवा जखम
• सतत राहणारा लाल किंवा पांढरा चट्टा (patch)
• जिभेचा एखादा भाग स्पर्शाला कठीण वाटणे
• स्पष्ट कारण नसताना तोंडात किंवा जिभेवर आलेली गाठ
• अन्न किंवा पाणी गिळताना सतत त्रास होणे
• जिभेचा एखादा भाग बधिर होणे
• कारणाशिवाय होणारा रक्तस्राव किंवा सतत होणाऱ्या वेदना

डॉ. मरियाने सुमेगो यांच्या मार्गदर्शनानुसार, जिभेवरील कोणतीही जखम, सूज, चट्टा किंवा इतर असामान्य बदल साधारण दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ कायम राहत असल्यास त्याची तज्ज्ञ डॉक्टर किंवा दंतचिकित्सकांकडून तपासणी करून घेणे आवश्यक आहे. तोंडाच्या कर्करोगाच्या सुरुवातीच्या निदानावर (oral cancer early diagnosis) केलेल्या अभ्यासात मिगुएल एंजेल गोन्झालेझ-मोलेस (Miguel Ángel González-Moles) आणि सहकाऱ्यांनी संशयास्पद चट्टे ओळखण्यात होणाऱ्या विलंबाकडे लक्ष वेधले आहे. तंबाखू, गुटखा, सुपारी तसेच मोठ्या प्रमाणावर मद्यपान करणाऱ्या व्यक्तींनी तोंडात सतत राहणाऱ्या अशा बदलांकडे विशेष लक्ष दिले पाहिजे. महत्त्वाचे म्हणजे, तोंडाच्या कर्करोगाच्या सुरुवातीच्या अवस्थेत प्रत्येक वेळी तीव्र वेदना होतीलच असे नाही (González-Moles, M. Á., Aguilar-Ruiz, M., & Ramos-García, P. (2022). Challenges in the Early Diagnosis of Oral Cancer, Evidence Gaps and Strategies for Improvement: A Scoping Review of Systematic Reviews. Cancers, 14(19), 4967).

जीभ आणि तोंड निरोगी कसे ठेवावे?

जिभेचा रंग ‘नॉर्मल’ ठेवण्यावर भर देण्यापेक्षा संपूर्ण तोंडाची स्वच्छता (oral hygiene) चांगली राखणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

यासाठी खालील गोष्टी कराव्यात:

• दिवसातून दोनदा फ्लोराइडयुक्त टूथपेस्टने दात घासावेत.
• जीभ हलक्या हाताने स्वच्छ करावी; ‘टंग स्क्रॅपर’ वापरताना जीभ जोरात खरवडू नये.
• दातांमधील भाग नियमित स्वच्छ (flossing) करावा.
• दिवसभरात पुरेसे पाणी प्यावे.
• तंबाखू, गुटखा आणि सुपारीजन्य पदार्थ पूर्णपणे टाळावेत.
• मद्यपान मर्यादित ठेवावे किंवा टाळावे.
• संतुलित आणि पोषक आहार घ्यावा.
• नियमितपणे दंतचिकित्सकांकडून तपासणी करून घ्यावी.
• डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय अँटीबायोटिक्स किंवा सप्लिमेंट्स दीर्घकाळ घेऊ नयेत.