-डॉ. देवदत्त पोखरकर
“Fungi are the grand recyclers of the planet and the vanguard species in habitat restoration.”-Paul Stamets (भावानुवाद: “बुरशी ही या ग्रहावरील कचऱ्याचे विघटन करणारी सर्वात मोठी यंत्रणा आहे तसेच नैसर्गिक अधिवासाच्या पुनरुज्जीवनात मोलाची भूमिका बजावणारी प्रजाती आहे.”-पॉल स्टॅमेट्स)
निसर्गात कवकाचे / बुरशीचे स्वतःचे एक वेगळे स्थान आणि महत्त्व आहे. बुरशी निसर्गातील सर्वात महान विघटक आहे. मृत झाडे, पाने, प्राण्यांचे अवशेष यांसारख्या सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन करण्याचे काम बुरशी करते. पोषक द्रव्यांचे रिसायकलिंगचे महत्वाचे काम बुरशीशिवाय होऊच शकत नाही. बुरशी गटातील काही सदस्य त्यांच्या स्वादिष्ट चवीसाठी, प्रथिनांचा स्रोत तसेच त्यांच्यातील कर्करोग प्रतिबंधक घटकांसाठी ओळखले जातात. औषधनिर्मिती क्षेत्र, बेकरी, चीजनिर्मिती, इथेनॉल उत्पादन अशा महत्वाच्या क्षेत्रात बुरशी मोठ्याप्रमाणात वापरली जाते.
डेड मॅन्स फिंगर्स
अशीच एक आगळीवेगळी बुरशी म्हणजे झायलॅरिया पॉलिमॉर्फा (Xylaria polymorpha), जगभरात ‘डेड मॅन्स फिंगर्स’ (Dead Man’s Fingers) या नावाने ती ओळखले जाते. हे नाव ऐकताच मनात भीतीदायक चित्र उभे राहते आणि प्रत्यक्षात ही बुरशी पाहिल्यानंतर त्या नावामागील कारण लगेच लक्षात येते. तिचा आकार जमिनीतून वर आलेल्या कुजलेल्या मानवी हाताच्या बोटांसारखा दिसतो. ओलसर जंगलात, कुजलेल्या झाडांच्या बुंध्यांजवळ किंवा जमिनीत गाडलेल्या मुळांमधून काळ्या रंगाची ही बोटांसारखी वाढ बाहेर आलेली दिसली की क्षणभरासाठी कुणीही दचकू शकतो. मात्र तिचे रूप जितके भयावह आहे, तितकेच तिचे पर्यावरणातील कार्य महत्त्वाचे आणि उपयुक्त आहे.
आकार आणि रंग बदलणारी बुरशी
या बुरशीचे वैज्ञानिक नाव Xylaria polymorpha आहे. ‘Xylaria’ हा शब्द ग्रीक भाषेतील Xylon म्हणजे लाकूड या शब्दापासून तयार झाला आहे, कारण ही बुरशी मुख्यतः कुजलेल्या लाकडावर वाढते. ‘Polymorpha’ या शब्दाचा अर्थ अनेक रूपे धारण करणारी असा होतो. वाढीच्या विविध टप्प्यांमध्ये तिचा आकार आणि रंग बदलत असल्यामुळे तिला हे नाव देण्यात आले आहे. ती बुरशींच्या Ascomycota या गटातील असून तिचे वर्गीकरण Xylariaceae या कुळात केले जाते.
काळ्या- पांढऱ्याचा विरोधाभास
ही बुरशी साधारणतः एक ते चार इंच उंच वाढते. सुरुवातीला तिचा रंग फिकट करडा, निळसर किंवा राखाडी असतो आणि तिच्या टोकाला पांढरट छटा दिसते. जसजशी ती परिपक्व होत जाते तसतसा तिचा रंग गडद काळा होतो. बाहेरील पृष्ठभाग सुरकुतलेला, खडबडीत आणि लाकडासारखा कठीण होतो. अनेक वेळा तिचे अनेक दांडे एकत्र वाढल्यामुळे ते मानवी हाताच्या बोटांसारखे दिसतात. हीच तिची सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण ओळख आहे. ही बुरशी मोडून पाहिली तर तिचा आतील भाग पूर्णपणे शुभ्र, तंतुमय आणि घट्ट दिसतो. बाहेरील काळ्या रंगाचा आणि आतील पांढऱ्या भागाचा विरोधाभास पाहणाऱ्याला आश्चर्यचकित करतो.
डेड मॅन्स फिंगर्स कुठे आढळते?
डेड मॅन्स फिंगर्स ही बुरशी जगातील समशीतोष्ण प्रदेशांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर आढळते. उत्तर अमेरिका, युरोप, ब्रिटन, जपान, चीन तसेच आशियातील काही भागांमध्ये तिचे अस्तित्व नोंदले गेले आहे. भारतातही दमट आणि दाट जंगलांमध्ये ती मोठ्या प्रमाणात आढळते. ती प्रामुख्याने कुजलेले लाकूड, झाडांचे बुंधे, जमिनीत गाडलेली मुळे आणि पावसामुळे सतत ओलसर राहणाऱ्या भागांमध्ये वाढते. विशेषतः ओक, बीच, एल्म, मेपल आणि इतर पानझडी वृक्षांच्या सडलेल्या भागांवर तिची वाढ अधिक प्रमाणात दिसून येते.
सॉफ्ट रॉट
या बुरशीचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ती सॅप्रोबिक जीवनपद्धतीचा/ मृतोपजीवी पोषणपद्धती अवलंब करते. म्हणजेच ती मृत आणि कुजलेल्या सेंद्रिय पदार्थांवर उपजीविका करते. ती निरोगी झाडांवर आक्रमण करत नाही किंवा त्यांना इजा पोहोचवत नाही. उलट आधीच मृत झालेल्या लाकडाचे विघटन करून त्यातील सेंद्रिय पदार्थ पुन्हा निसर्गात परत पाठवण्याचे काम ती करते. लाकडामध्ये असलेले सेल्युलोज आणि लिग्निन हे घटक अतिशय मजबूत असतात. सामान्य परिस्थितीत त्यांचे विघटन होण्यास अनेक वर्षे लागतात. मात्र Xylaria polymorpha विशेष एन्झाइम्सच्या साहाय्याने या घटकांचे विघटन करते. या प्रक्रियेला ‘सॉफ्ट रॉट’ असे म्हणतात. या प्रक्रियेमुळे कठीण लाकूड हळूहळू मऊ होते आणि शेवटी त्याचे रूपांतर मातीत मिसळणाऱ्या सेंद्रिय पदार्थांमध्ये होते.
पर्यावरणाच्या दृष्टीने महत्त्वाची
पर्यावरणाच्या दृष्टीने ही बुरशी अत्यंत उपयुक्त आहे. जंगलामध्ये दरवर्षी असंख्य झाडे नैसर्गिक कारणांमुळे मरतात. त्यांचे विघटन झाले नाही तर मृत लाकडाचे प्रचंड ढीग तयार होतील आणि पोषकद्रव्ये त्यामध्येच अडकून राहतील. डेड मॅन्स फिंगर्ससारख्या बुरशी या मृत लाकडाचे विघटन करून त्यातील कार्बन, नायट्रोजन आणि इतर खनिजद्रव्ये पुन्हा मातीत मिसळतात. त्यामुळे मातीची सुपीकता टिकून राहते, नवीन वनस्पतींना आवश्यक अन्नद्रव्ये उपलब्ध होतात आणि जंगलातील पोषणचक्र सुरळीत सुरू राहते. म्हणूनच ही बुरशी निसर्गातील एक महत्त्वाची विघटक मानली जाते.
ती खाण्यास योग्य आहे का?
अनेकांना या बुरशीबद्दल ती विषारी आहे का किंवा ती खाण्यास योग्य आहे का? असा प्रश्न पडतो. प्रत्यक्षात ही बुरशी विषारी नसली तरी ती खाण्यायोग्य नाही. तिचा पोत अत्यंत कठीण, लाकडासारखा आणि चामड्यासारखा असल्यामुळे ती चावणे आणि पचवणे जवळजवळ अशक्य असते. त्यामुळे अन्न म्हणून तिचा कोणताही उपयोग केला जात नाही. तिला स्पर्श केल्याने कोणताही धोका नसला तरी जंगलात आढळणारी कोणतीही अज्ञात बुरशी खाणे टाळावे, कारण अनेक बुरशी अत्यंत विषारी असू शकतात.
सूक्ष्म बीजाणूंच्या साहाय्याने पुनरुत्पादन
इतर बुरशींप्रमाणेच Xylaria polymorpha देखील सूक्ष्म बीजाणूंच्या साहाय्याने पुनरुत्पादन करते. परिपक्व झाल्यानंतर तिच्या बाहेरील पृष्ठभागावर असंख्य बीजाणू तयार होतात. हे बीजाणू वारा, पाऊस किंवा कीटकांच्या मदतीने दूरवर पसरतात. योग्य वातावरण, पुरेसा ओलावा आणि कुजलेले लाकूड मिळाल्यास नवीन बुरशीची वाढ सुरू होते. प्रथम सूक्ष्म धाग्यासारखे मायसेलियम तयार होते आणि त्यानंतर हळूहळू जमिनीच्या वर बोटांसारखे फलधारी भाग विकसित होतात.
लोककथा: मृत आत्म्यांचे किंवा भुतांचे प्रतीक
तिच्या विचित्र आकारामुळे अनेक देशांमध्ये या बुरशीभोवती विविध लोककथा निर्माण झाल्या आहेत. काही ठिकाणी ती मृत आत्म्यांचे किंवा भुतांचे प्रतीक मानली जात असे. जुन्या काळी जंगलात ही बुरशी दिसल्यास त्या परिसरात काहीतरी अशुभ घडले आहे, अशी समजूत केली जात होती. विज्ञानाच्या प्रगतीनंतर या समजुतींना कोणताही आधार नसल्याचे स्पष्ट झालेले असले तरी तिचे गूढ रूप आजही लोकांचे लक्ष वेधून घेते. म्हणूनच वन्यजीव छायाचित्रकार, निसर्ग अभ्यासक आणि पर्यटक यांच्यासाठी ही बुरशी कायमच आकर्षणाचा विषय ठरते.
औद्योगिक आणि वैज्ञानिकदृष्ट्याही महत्त्वाची
आधुनिक काळात या बुरशीवर विविध प्रकारचे वैज्ञानिक संशोधनही सुरू आहे. तिच्यामध्ये आढळणाऱ्या जैवरासायनिक संयुगांचा औषधनिर्मिती, सूक्ष्मजीव नियंत्रण आणि जैवतंत्रज्ञानामध्ये उपयोग होऊ शकतो का, याचा अभ्यास केला जात आहे. तसेच लाकडाचे विघटन करणाऱ्या तिच्या एन्झाइम्सचा वापर जैवइंधन निर्मिती, कागद उद्योग आणि इतर औद्योगिक प्रक्रियांमध्ये करता येईल का, यावरही संशोधन सुरू आहे. त्यामुळे भविष्यात ही बुरशी पर्यावरणीयच नव्हे तर औद्योगिक आणि वैज्ञानिकदृष्ट्याही अधिक महत्त्वाची ठरू शकते.
वैज्ञानिक दृष्टीकोनातून पाहणे महत्त्वाचे
निसर्गातील प्रत्येक जीवाची एक विशिष्ट भूमिका असते. काही जीव सौंदर्य वाढवतात, काही परागीभवन करतात, काही अन्नसाखळी टिकवून ठेवतात, तर काही मृत सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन करून पृथ्वीवरील जीवनचक्र अखंड चालू ठेवतात. डेड मॅन्स फिंगर्स ही बुरशी अशाच महत्त्वाच्या विघटकांपैकी एक आहे. तिचे भयावह रूप पाहून भीती वाटू शकते, परंतु तिच्या अस्तित्वामुळे जंगले स्वच्छ राहतात, माती सुपीक होते आणि नवीन जीवनाला आधार मिळतो. म्हणूनच Xylaria polymorpha ही केवळ एक विचित्र दिसणारी बुरशी नसून निसर्गाच्या संतुलनाची एक शांत, कार्यक्षम आणि अत्यंत महत्त्वाची रक्षक आहे. तिच्याकडे भीतीने नव्हे, तर कुतूहल आणि वैज्ञानिक दृष्टीकोनातून पाहण्याची गरज आहे.
