What is polyamory?: एकापेक्षा जास्त लोकांवर मनापासून प्रेम करणे शक्य आहे? काय आहे ‘पॉलिअ‍ॅमरी’?

अशा स्वरुपाच्या नात्यात गुंतलेल्या प्रत्येक व्यक्तीला आपण काय करत आहोत याची पूर्ण कल्पना असेल, कुणीही कुणावर दबाव आणत नसेल आणि नात्याचे नियम एकत्र येऊन ठरवलेले असतील, तर अशा नात्याला ‘पॉलिअ‍ॅमरी’ (Polyamory) म्हणतात. सोप्या भाषेत सांगायचं तर, अशा संबंधाची व्याख्या ‘सहमतीवर आधारित एकनिष्ठेतर संबंध’ (Consensual Non-Monogamy) अशी केली जाते.

मग ‘पॉलिअ‍ॅमरी’ आणि ‘फसवणूक’ यात फरक काय?

बऱ्याचदा या दोन्ही गोष्टींमध्ये गल्लत केली जाते. पण या दोन्हीत जमीन-अस्मानाचे अंतर आहे. फसवणूक म्हणजे, जोडीदाराला अंधारात ठेवून दुसरं नातं जोडणं, खोटं बोलणं आणि विश्वास तोडणं. पॉलिअ‍ॅमरी म्हणजे, १००% पारदर्शकता. इथे लपवाछपवीला जागा नसते. थोडक्यात काय, तर नात्यात पार्टनर किती आहेत यावरून ते नातं खरं की खोटं हे ठरत नाही; तर त्या नात्यात प्रामाणिकपणा, माहिती आणि एकमेकांबद्दल आदर (Mutal Respect) किती आहे, यावरून ते ठरतं! प्रेमाची व्याख्या प्रत्येकासाठी वेगळी असू शकते, फक्त त्यात फसवणुकीचा ‘शॉर्टकट’ नसावा, एवढंच!

डॉ. एमी मूर (Dr. Amy Moors) यांच्या Is Good Sex Comfortable Sex? Couples in Consensual Non-Monogamous and Monogamous Relationships (Published in Personality and Social Psychology Review) या शोधनिबंधात ते म्हणतात, नातेसंबंधांमधील विश्वास, कौतुक आणि लैंगिक समाधान हे नात्याच्या प्रकारावर (एकनिष्ठ किंवा बहुसंबंध) अवलंबून नसतं, तर ते जोडीदारांमधील परस्पर संवादावर अवलंबून असतं.

पॉलिअ‍ॅमरी, ओपन रिलेशनशिप आणि पॉलिगॅमी एकच नाहीत

हे शब्द अनेकदा एकाच अर्थाने वापरले जातात; पण त्यांचे अर्थ वेगळे आहेत. पॉलिअ‍ॅमरीमध्ये एकापेक्षा अधिक व्यक्तींशी भावनिक किंवा प्रेमाचे नाते असू शकते. ओपन रिलेशनशिपमध्ये एखादे मध्यवर्ती जोडपे कायम असते; या नात्यात परस्पर संमतीने विवाहबाह्य लैंगिक संबंध ठेवले जातात. स्विंगिंगमध्ये एखाद्या पार्टीत किंवा ग्रुपमध्ये इतर जोडप्यांबरोबर संमतीने शारीरिक संबंध ठेवले जातात. पॉलिगॅमी मात्र एकापेक्षा अधिक व्यक्तींशी विवाह करण्याशी संबंधित संकल्पना आहे.

म्हणून प्रत्येक पॉलिअ‍ॅमरस व्यक्ती अनेक विवाह करतेच असे नाही आणि प्रत्येक ओपन रिलेशनशिपमध्ये अनेक प्रेमसंबंध असतीलच असेही नाही. पॉलिअ‍ॅमरीची अंतर्गत रचनाही एकसारखी नसते. काही जण ‘प्राथमिक’ जोडीदाराला घर, अर्थकारण किंवा पालकत्वासारख्या बाबतीत अधिक महत्त्व देतात, याला श्रेणीबद्ध पॉलिअ‍ॅमरी म्हणतात.

काही जण कोणत्याही नात्याला आधीपासून श्रेष्ठ दर्जा देत नाहीत. काही संबंधांमध्ये तीन व्यक्ती परस्पर प्रेमसंबंधात असतात; तर काही मोठ्या जाळ्यांमध्ये प्रत्येक व्यक्तीचे सर्वांशी प्रेमसंबंध असतीलच असे नसते. या संपूर्ण नातेसाखळीला कधीकधी ‘पॉलिक्युल’ असे म्हटले जाते. म्हणजेच, जेव्हा ३ किंवा त्यापेक्षा जास्त लोकांचे मिळून एक मोठे नात्यांचे जाळे तयार होते, तेव्हा त्या संपूर्ण ग्रुपला ‘पॉलिक्युल’ म्हणतात. यात प्रत्येक व्यक्तीचे ग्रुपमधील सर्वांशीच प्रेम असेलच असे नाही, पण ते सगळे या नात्याचा भाग असतात.

ही बाब नेहमीची किंवा सर्वसाधारण आहे का?

पॉलिअ‍ॅमरीबद्दल चर्चा अलीकडे वाढलेली असली, तरी सहमतीवर आधारित बहुसंबंध नवीन नाहीत. विविध संस्कृतींमध्ये विवाह आणि जवळीकीच्या अनेक रचना इतिहासात आढळतात. आधुनिक ‘पॉलिअ‍ॅमरी’ हा शब्द मात्र प्रेम, समानता, वैयक्तिक स्वायत्तता आणि स्पष्ट संमतीवर भर देतो. अमेरिकेतील राष्ट्रीय नमुन्यांवर आधारित संशोधनात साधारण प्रत्येक पाच प्रौढांपैकी एका व्यक्तीने आयुष्यात कधीतरी सहमतीवर आधारित एकनिष्ठेतर संबंधाचा अनुभव घेतल्याचे नोंदवले आहे. मात्र हा आकडा पॉलिअ‍ॅमरीपुरता मर्यादित नसून ओपन रिलेशनशिप आणि स्विंगिंगसारख्या इतर प्रकारांचाही समावेश त्यात आहे. भारतातील पॉलिअ‍ॅमरीचे प्रमाण सांगणारी विश्वासार्ह, राष्ट्रीय स्तरावरील आकडेवारी सध्या अत्यंत मर्यादित आहे. त्यामुळे सोशल मीडियावरील चर्चेवरून त्याचा प्रसार किती आहे, याचा ठोस निष्कर्ष काढता येत नाही.

अनेक जोडीदार म्हणजे कमी बांधिलकी?

पॉलिअ‍ॅमरस व्यक्ती कोणाशीही पूर्णपणे बांधील नसतात, असा सर्वसामान्य समज आहे. संशोधनात मात्र अगदी या उलट निष्कर्ष प्राप्त झाला आहे. एकनिष्ठ आणि सहमतीवर आधारित एकनिष्ठेतर संबंधांची तुलना करणाऱ्या अनेक अभ्यासांमध्ये नातेसमाधान, विश्वास, बांधिलकी किंवा मानसिक आरोग्य यांत एकनिष्ठ जोडप्यांना सरस ठरवणारा सातत्यपूर्ण पुरावा आढळलेला नाही. काही अभ्यासांमध्ये दोन्ही गटांचे नातेसमाधान जवळपास समान दिसते. नात्याची रचना एकनिष्ठ आहे की नाही, यापेक्षा त्यातील संवाद, परस्पर आदर, सुरक्षितता आणि अपेक्षांची स्पष्टता अधिक महत्त्वाची ठरते.

पॉलिअ‍ॅमरी म्हणजे एका व्यक्तीची उणीव दुसऱ्याकडून भरून काढण्याची योजना असायलाच हवी, असेही नाही. एखाद्या व्यक्तीचे वेगवेगळ्या लोकांशी वेगवेगळ्या कारणांनी जिव्हाळ्याचे संबंध असू शकतात. उदाहरणार्थ एका व्यक्तीचे अनेक मित्र असले तरी प्रत्येक मैत्रीचा स्वभाव वेगळा असतो, तसेच अनेक पॉलिअ‍ॅमरस व्यक्ती प्रेमालाही एकाच मोजपट्टीने मोजत नाहीत. याचा अर्थ सर्व नात्यांवर ‘समान’ प्रेम केले जाते, असाही नाही. समानता आणि न्याय एकच गोष्ट नाही. प्रत्येक नात्याला तितकाच वेळ मिळेलच असे नसते; पण प्रत्येक संबंधित व्यक्तीच्या गरजा, प्रतिष्ठा आणि संमतीचा आदर होणे आवश्यक असते.

मत्सर संपतो का?

पॉलिअ‍ॅमरस (एकापेक्षा जास्त व्यक्तींशी भावनिक नाते ठेवणाऱ्या) लोकांना कधीच मत्सर वाटत नाही, हा एक फार मोठा गैरसमज आहे. वास्तविक पाहता, मत्सर ही एक नैसर्गिक मानवी भावना आहे, जी एकनिष्ठ (मोनोगॅमस) आणि पॉलिअ‍ॅमरस अशा दोन्ही प्रकारच्या नातेसंबंधांमध्ये तितकीच प्रकर्षाने लागू होते. मात्र, पॉलिअ‍ॅमरस नात्यांमध्ये मत्सराकडे केवळ ‘वाईट स्वभावाचे लक्षण’ म्हणून पाहिले जात नाही, तर त्या भावनेच्या पाठीशी दडलेली मूळ भीती शोधण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न केला जातो. ‘आपला जोडीदार आपल्याला सोडून जाईल का? नात्यातील आपले महत्त्व कमी होईल का? आपल्याला पुरेसा वेळ आणि भावनिक आधार मिळतोय की नाही? किंवा आपल्या सीमांचा योग्य आदर राखला जात आहे का?’ अशा अनेक खोलवर जाणाऱ्या प्रश्नांचा शोध घेतल्यास मत्सराचा मूळ स्रोत नेमका कुठे आहे, हे समजणे सोपे जाते.

याच संदर्भात ‘कम्पर्शन’ (Compersion) नावाची एक संकल्पना समोर येते. आपल्या जोडीदाराला दुसऱ्या नात्यातून मिळणारा आनंद पाहून स्वतःलाही तितकाच आनंद वाटणे, असा याचा सर्वसाधारण अर्थ होतो. पण कम्पर्शन म्हणजे मत्सराचा संपूर्ण अभाव नव्हे. एकाच वेळी एखाद्या व्यक्तीला जोडीदाराच्या दुसऱ्या नात्याबद्दल मत्सरही वाटू शकतो आणि त्याच वेळी त्याच्या आनंदाबद्दल एक आंतरिक समाधानही जाणवू शकते; या दोन्ही भावना एकाच मनात सोबत अस्तित्वात असू शकतात. शेवटी, मनात कोणतीही भावना निर्माण होणे चुकीचे नसते, तर त्या भावनेच्या आहारी जाऊन जोडीदारावर नियंत्रण ठेवणे, त्याचा अपमान करणे, धमकावणे किंवा नात्यात विनाकारण दबाव निर्माण करणे ही खरी समस्या ठरते.

डॉ. टेरी कॉनली (Dr. Terri Conley – University of Michigan) यांच्या A Critical Examination of Popular Assumptions About the Benefits and Outcomes of Monogamous as Compared to Consensual Non-Monogamous Relationships (Published in Personality and Social Psychology Review) या शोधनिबंधात म्हटले आहे की, पॉलिअ‍ॅमरस नातेसंबंधांमधील लोक मत्सराची भावना नाकारत नाहीत, तर ते त्याबद्दल अधिक खुलेपणाने बोलतात आणि त्यावर एकत्रितपणे तोडगा काढतात.

पॉलिअ‍ॅमरी टिकवणे अधिक कठीण असते का?

अनेक नात्यांमध्ये वेळ, जबाबदाऱ्या आणि भावनिक ऊर्जा विभागावी लागते. त्यामुळे पॉलिअ‍ॅमरीमध्ये वेळेचे व्यवस्थापन ही केवळ दिनदर्शिकेची नव्हे, तर भावनिक न्यायाची बाब असते. एखाद्या जोडीदाराला संकटाच्या वेळी आधार हवा असताना दुसऱ्या जोडीदारासोबत आधीच ठरलेला कार्यक्रम असेल, तर निर्णय कठीण होऊ शकतो. याशिवाय प्रत्येक नवीन व्यक्तीसोबत नात्याच्या सीमा पुन्हा स्पष्ट कराव्या लागतात. कोणती माहिती इतर जोडीदारांना सांगायची? लैंगिक आरोग्य तपासण्या किती काळाने करायच्या? नवीन संबंध सुरू करण्यापूर्वी माहिती देणे आवश्यक आहे का? एकत्र राहणे, आर्थिक व्यवहार, सुट्ट्या, मुलांची काळजी किंवा कुटुंबासमोर नात्याची ओळख कशी करायची? या प्रश्नांना एकच सार्वत्रिक उत्तर नसते. म्हणून यशस्वी पॉलिअ‍ॅमरीची खूण ‘नियम नसणे’ ही नसून, उलट स्पष्ट आणि बदलता येण्याजोगे करार ही आहे. मात्र एखाद्याने अनिच्छेने नाते स्वीकारले असेल, जोडीदार गमावण्याच्या भीतीने होकार दिलेला असेल किंवा ‘हे स्वीकारले नाहीस तर मी तुला सोडेन’ असा दबाव असेल, तर ती खरी संमती मानता येत नाही.

लैंगिक आरोग्याचा प्रश्न

अनेक जोडीदार असणे म्हणजे संसर्गाचा धोका आपोआप वाढतो. मात्र असे असले तरी धोका जोडीदारांच्या संख्येसोबतच सुरक्षित लैंगिक व्यवहार, तपासणी, कंडोम किंवा इतर अडथळा-पद्धतींचा वापर, संसर्गाविषयी माहिती देणे आणि संबंधांचे जाळे किती स्पष्ट आहे यांवरही अवलंबून असतो. काही संशोधनात सहमतीवर आधारित एकनिष्ठेतर व्यक्ती लैंगिक आरोग्याबाबत अधिक स्पष्ट चर्चा करतात आणि तपासणी किंवा संरक्षणाबाबत ठरावीक नियम पाळतात, असे दिसते. उलट एकनिष्ठ असल्याचे सांगणाऱ्या नात्यात गुप्त संबंध घडल्यास, जोडीदाराला धोका माहीत नसल्याने संरक्षणाचा वापर होण्याची शक्यता कमी असू शकते. तरीही पॉलिअ‍ॅमरी सुरक्षिततेची हमी देत नाही. नियमित चाचण्या, योग्य वैद्यकीय सल्ला, संसर्गाची पारदर्शक माहिती आणि प्रत्येक लैंगिक कृतीसाठी स्वतंत्र संमती आवश्यकच असते.

समाजाचा दबाव आणि मानसिक आरोग्य

पॉलिअ‍ॅमरस व्यक्तींना ‘स्वार्थी’, ‘चारित्र्यहीन’, ‘बांधिलकीला घाबरणारे’ किंवा ‘मानसिकदृष्ट्या अस्थिर’ समजले जाऊ शकते. संशोधनात सामाजिक कलंक, कुटुंबापासून नाते लपवण्याचा ताण आणि आरोग्यसेवा किंवा समुपदेशनात पूर्वग्रह अनुभवण्याची उदाहरणे आढळतात. या कलंकामुळे होणारा मानसिक ताण आणि नात्याच्या रचनेमुळे होणारा ताण वेगळा ओळखणे महत्त्वाचे आहे. एखाद्याला चिंता किंवा नैराश्य जाणवत असेल, तर त्याचे कारण पॉलिअ‍ॅमरीच आहे, असा निष्कर्ष काढणे वैज्ञानिकदृष्ट्या चुकीचे ठरू शकते. सामाजिक नकार, गुप्तता, कायदेशीर असुरक्षितता आणि आधारव्यवस्थेचा अभावही मानसिक आरोग्यावर परिणाम करू शकतात. समुपदेशकाने पॉलिअ‍ॅमरीचे अंध समर्थन करण्याची गरज नाही; पण ती रोग, विकृती किंवा नैतिक अपयश आहे, असे गृहीत न धरता नात्यातील प्रत्यक्ष समस्या तपासणे आवश्यक आहे.

भारतात कायदेशीर स्थिती काय?

भारतीय कायद्यात ‘पॉलिअ‍ॅमरी’ ही स्वतंत्रपणे मान्य केलेली वैवाहिक किंवा कौटुंबिक श्रेणी नाही. प्रौढ व्यक्तींमधील सहमतीचे भावनिक संबंध आणि कायदेशीर विवाह या वेगळ्या बाबी आहेत. एखादी व्यक्ती अनेक प्रेमसंबंधांत असणे आणि एकाच वेळी अनेक वैध विवाह करणे समान नाही. विवाहाची वैधता संबंधित वैयक्तिक कायदे आणि इतर लागू कायद्यांवर अवलंबून असते. अनेक भारतीय विवाहव्यवस्थांमध्ये पहिला विवाह अस्तित्वात असताना केलेला पुढील विवाह अवैध किंवा दंडनीय असतो. काही वैयक्तिक कायद्यांमध्ये स्थिती वेगळी असू शकते. त्यामुळे ‘भारतामध्ये पॉलिगॅमीला कुठेही कायदेशीर मान्यता नाही’ असे सर्वसमावेशक विधान करता येत नाही.

दुसरीकडे, पॉलिअ‍ॅमरस जोडीदारांना विवाहित पती-पत्नींसारखे वारसा, निर्वाहभत्ता, वैद्यकीय निर्णय, संयुक्त मालमत्ता, विमा, पेन्शन किंवा निकट नातेवाईक म्हणून आपोआप अधिकार मिळत नाहीत. काही दीर्घकालीन सहजीवनांना न्यायालयीन परिस्थितीनुसार मर्यादित संरक्षण मिळू शकते; पण त्यातून अनेक जोडीदारांच्या संपूर्ण नातेसाखळीला विवाहासमान दर्जा मिळत नाही. म्हणून अशा संबंधांमध्ये असलेल्या व्यक्तींनी संपत्ती, नामनिर्देशन, मालमत्तेची स्पष्ट मालकी, वैद्यकीय प्रतिनिधीपत्र आणि मुलांच्या पालकत्वासारख्या बाबतीत पात्र वकिलाचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे ठरते.

पॉलिअ‍ॅमरी कोणासाठी योग्य?

पॉलिअ‍ॅमरी आधुनिक आहे म्हणून ती प्रगतच असा निष्कर्ष चुकीचा आहे. व्यक्तीची खरी पसंती, भावनिक क्षमता आणि सुरक्षितता महत्त्वाची. फक्त सध्याच्या नात्यात कंटाळा आला आहे, संघर्ष टाळायचा आहे किंवा तुटलेले नाते ‘तिसऱ्या व्यक्तीने’ वाचवावे अशी अपेक्षा आहे म्हणून पॉलिअ‍ॅमरी सुरू केल्यास समस्या वाढू शकतात. लैंगिक इच्छा असणे चुकीचे नाही; परंतु दुसऱ्या व्यक्तीला केवळ ती इच्छा भागवण्याचे साधन समजणे अनैतिक आहे.

अशा परिस्थितीत स्वतःला काही प्रश्न विचारणे उपयुक्त ठरते. मला खरोखर अनेक प्रेमसंबंध हवे आहेत की फक्त नवलाई? माझ्या जोडीदाराला स्वतंत्र नाते ठेवण्याचा तितकाच अधिकार मी स्वीकारू शकतो/ शकते का? मत्सर, वेळ आणि सुरक्षित लैंगिक व्यवहारांवर स्पष्ट बोलण्याची तयारी आहे का? एखाद्या व्यक्तीने नकार दिल्यास तो आदराने स्वीकारता येईल का?

पॉलिअ‍ॅमरी ही प्रेमाची श्रेष्ठ पद्धत नाही; तसेच ती प्रेमाचा अपमानही नाही. ती नात्यांची एक रचना आहे, ज्यात स्वातंत्र्याबरोबर मोठी जबाबदारी येते. शेवटी नात्याची गुणवत्ता जोडीदार किती आहेत यावर ठरत नाही.