Who is Ali Jafari and how his Mosaic Defense strategy works for Iran? : अमेरिका आणि इस्रायलसारख्या आधुनिक सशस्त्र दलांनी सज्ज असलेल्या देशांनी एकत्रितपणे इराणवर हल्ला चढवला. आज या युद्धाचा १४ वा दिवस आहे. दोन्ही देशांकडून आक्रमकतेने आक्रमण होत असताना इराणने अद्यापही मान टाकलेली नसून इराणकडूनही चोख प्रत्युत्तर दिलं जात आहे. दोन्ही देश एका देशाविरोधात एकत्र लढत असताना संबंधित देश तग धरून कसा राहिला? असा प्रश्न सातत्याने उभा राहत असताना त्यामागे एका व्यक्तीच्या बुद्धीचातुर्याचं आणि अभ्यासाचं मोठं योगदान आहे असं म्हणायला हरकत नाही.
२००३ मध्ये इराकमधील सद्दाम हुसेनचे सैन्य मोडीत काढण्यासाठी अमेरिकेला फक्त २६ दिवसांचं युद्ध लढावं लागलं होतं. याच इराक युद्धाचा बारकाईने अभ्यास करून इराणमधील एका व्यक्तीने अमेरिका आणि इस्रायलविरोधात कडवी झुंज दिली आहे. त्या व्यक्तीचं नाव आहे मोहम्मद अली जाफरी. ते इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्स’चे (IRGC) माजी कमांडर-इन-चीफ मेजर जनरल आहेत.
अमेरिका आणि इस्रायलच्या लष्कराने २८ फेब्रुवारीपासून ऑपेरशन एपिक फ्युरीला सुरुवात केली. इराणच्या सर्वोच्च नेतृत्त्वाला संपवण्यासाठी ही मोहिम राबवली असून लढाऊ विमाने, ड्रोन्स आणि अचूक मारा करणाऱ्या क्षेपणास्त्रांचा या मोहिमेत वापर करण्यात आला आहे. या हल्ल्यांमध्ये इराणचे सर्वोच्च नेते अयातुल्ला अली खामेनी, IRGC चे कमांडर-इन-चीफ मेजर जनरल मोहम्मद पाकपूर, संरक्षण मंत्री ब्रिगेडियर जनरल अझीझ नासिरजादेह, सशस्त्र दलाचे चीफ ऑफ स्टाफ लेफ्टनंट जनरल सय्यद अब्दोलरहीम मौसवी आणि इतर वरिष्ठ अधिकारी मारले गेले.
‘इन्स्टिट्यूट फॉर द स्टडी ऑफ वॉर’च्या अहवालानुसार, या हल्ल्यांचा उद्देश इराणची कमांड-अँड-कंट्रोल यंत्रणा उद्ध्वस्त करणे आणि त्यांचा पलटवार रोखणे हा होता. मात्र, अमेरिका आणि इस्रायलला अपेक्षित असलेली इराणची हार झाली नाही. आज जवळपास दोन आठवडे उलटले असून इराण चिवटपणे लढा देत आहे आणि संपूर्ण मध्यपूर्वेत आगीचे लोळ उसळले आहेत. हे केवळ मोहम्मद अली जाफरी यांनी विकसित केलेल्या विकेंद्रित मोझॅक डिफेन्स (Decentralised Mosaic Defence) संकल्पनेमुळे शक्य झाले आहे. नेतृत्व नष्ट झाले तरी इराणचा लढा सुरू राहावा, यासाठी ही रणनीती आखण्यात आली होती. यामध्ये अधिकार वेगवेगळ्या स्वतंत्र विभागांकडे सोपवले जातात, हे विभाग आधीच ठरवलेल्या योजनांनुसार काम करण्यास सक्षम असतात.
२८ फेब्रुवारीच्या हल्ल्यानंतर काही तासांतच इराणने पलटवार सुरू केला. बहरीन, कतार, यूएई, कुवेत आणि जॉर्डनमधील अमेरिकन लष्करी तळांवर बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे आणि ड्रोन्सचा वर्षाव झाला. ओमान आणि बहरीनसारख्या तटस्थ देशांवर झालेल्या हल्ल्याबद्दल राष्ट्राध्यक्ष मसूद पेझेश्कियान यांनी माफी मागितली असली, तरी १३ मार्च रोजी युद्धाच्या १४ व्या दिवशीही हे हल्ले थांबलेले नाहीत.
१ मार्च रोजी इराणचे परराष्ट्र मंत्री सय्यद अब्बास अराघची यांनी ‘X’ वर इराणच्या संरक्षण रणनीतीचे स्पष्टीकरण दिले. ते म्हणाले, “आमच्या पूर्वेकडील आणि पश्चिमेकडील अमेरिकन सैन्याच्या पराभवाचा अभ्यास करण्यासाठी आमच्याकडे दोन दशकांचा काळ होता. आम्ही त्यातून धडे घेतले आहेत. आमच्या राजधानीवरील बॉम्बस्फोटांचा आमच्या युद्ध क्षमतेवर कोणताही परिणाम होत नाही. ‘मोझॅक डिफेन्स’मुळे युद्ध कधी आणि कसे संपवायचे हे ठरवण्याचे स्वातंत्र्य आम्हाला मिळते.”
मेजर जनरल मोहम्मद अली जाफरी कोण आहेत?
रँड ऑर्गनायझेशनच्या २०१३ च्या अहवालानुसार, जनरल जाफरी हे इराणचे एक लष्करी अधिकारी आहेत. त्यांनी आपल्या कारकीर्दीची सुरुवात इराणच्या कुर्दिस्तान प्रांतातील IRGC च्या एका गुप्तचर युनिटमधून केली होती.
- १९७९ ते १९८९ या काळात झालेल्या इराण-इराक युद्धात जाफरी लढले आणि हळूहळू पदोन्नती मिळवत गेले.
- १९९२ मध्ये त्यांची IRGC च्या भूदलाचे कमांडर आणि तेहरानच्या संरक्षणाची जबाबदारी असलेल्या ‘सारल्लाह’ या एलिट युनिटचे प्रमुख म्हणून नियुक्ती झाली.
- २००७ ते २०१९ या काळात त्यांनी IRGC चे कमांडर-इन-चीफ म्हणून जबाबदारी सांभाळली.
- २००५ मध्ये ते ‘गार्ड्स सेंटर फॉर स्ट्रॅटेजिक स्टडीज’चे संचालक झाले.
- ‘यूएस इन्स्टिट्यूट ऑफ पीस’च्या अहवालानुसार, जाफरी यांनी इराण-इराक युद्ध आणि २००३ च्या इराक आक्रमणातून धडे घेत इराणचा ‘मोझॅक डिफेन्स’ सिद्धांत तयार केला.
- २००७ मध्ये ते IRGC चे कमांडर-इन-चीफ झाले आणि त्यांनी ही रणनीती प्रत्यक्षात उतरवली. हीच रणनीती आज अमेरिका आणि इस्रायलच्या हल्ल्यांसमोर इराणला टिकवून धरत आहे.
जनरल जाफरी यांनी ‘मोझॅक डॉक्टरिन’ कसे तयार केले?
१. इराण-इराक युद्धाचे धडे (१९८०-१९८८):
हे युद्ध प्रामुख्याने दीर्घकाळ चाललेले ‘घर्षण युद्ध’ (War of Attrition) होते. यामध्ये इराकने इराणवर जमिनीवरून आक्रमण केले, इराणी सैन्यावर रासायनिक हल्ले केले आणि शहरांवर क्षेपणास्त्रांचा मारा केला. प्रत्युत्तर म्हणून, इराणने आपल्या वैचारिकदृष्ट्या कटिबद्ध असलेल्या ‘बसिज’ (Basij) या निमलष्करी दलाचा वापर करून ‘ह्युमन वेव्ह’ (मोठ्या संख्येने मानवी फौजांचा वापर) हल्ले चढवले. ‘इन्स्टिट्यूट ऑफ पीस’नुसार, यामुळे इराणला मोठी जीवितहानी सोसूनही इराकी सैन्याला अशा कोंडीत पकडता आले, जिथून त्यांना बाहेर पडणे शक्य नव्हते. शक्तिशाली आक्रमण करणाऱ्या शत्रूचे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान करून त्यांचा पराभव लांबणीवर टाकणे आणि त्यांना थकवणे, हा ‘मोझॅक डॉक्टरिन’चा मुख्य स्तंभ आहे.
२. २००३ च्या इराक युद्धाचे धडे
जनरल जाफरी यांनी २००३ च्या अमेरिकन आक्रमणाचाही बारकाईने अभ्यास केला. ‘रँड कॉर्पोरेशन’च्या अहवालानुसार, २००३ मध्ये इराकी सैन्य पूर्णपणे लुळे पडले होते, कारण त्यांची संपूर्ण ‘कमांड सिस्टिम’ हुकूमशहा सद्दाम हुसेन यांच्याभोवती केंद्रित होती. या अहवालानुसार, अति-केंद्रीकरणामुळे इराकी लष्कर आणि रिपब्लिकन गार्ड यांच्यात समन्वय राहिला नाही. अगदी विभाग (Division) आणि कोअर (Corps) स्तरावरील अधिकाऱ्यांना साध्या हालचालींसाठीही सद्दामच्या परवानगीची वाट पाहावी लागत होती. परिणामी, स्वतंत्रपणे निर्णय घेण्यास अक्षम असलेल्या इराकी सैन्याला अमेरिकेच्या नेतृत्वाखालील सैन्याचा प्रतिकार करता आला नाही आणि बगदादपर्यंतचा रस्ता शत्रूसाठी मोकळा झाला. सद्दाम हुसेनच्या राजवटीचा असा जलद पराभव पाहिल्यानंतर जाफरी आणि इतर इराणी अधिकाऱ्यांना एक गोष्ट उमजली—इराणचे ‘IRGC’ आणि नियमित सशस्त्र सेना (Artesh) यांना अशी शक्ती देणे आवश्यक आहे की, ते वरिष्ठ कमांडशी संपर्क तुटला तरीही स्वतंत्रपणे काम करू शकतील आणि विखुरले जाणार नाहीत.
अमेरिका-इस्रायलच्या इराणविरोधात युद्धात मोझॅक डिफेन्स डॉक्टरिनची भूमिका काय?
अमेरिका आणि इस्रायलसोबतच्या या संघर्षात ‘मोझॅक डिफेन्स डॉक्टरिन’ अपेक्षेप्रमाणे सक्रिय झाल्याचे दिसून आले आहे. २८ फेब्रुवारी रोजी युद्धाच्या सुरुवातीच्या काही तासांतच इराणचे धार्मिक आणि लष्करी नेतृत्व उद्ध्वस्त झाले असूनही, देशातील ३१ स्वायत्त लष्करी कमांड्सनी काही तासांतच पलटवार केला. त्यांनी अमेरिका आणि इस्रायलच्या लष्करी तळांसह यूएई, कतार, सौदी अरेबिया, बहरीन आणि ओमानसारख्या आखाती देशांमधील विमानतळ, तेल शुद्धीकरण केंद्रे, टर्मिनल्स आणि पाणी शुद्धीकरण प्रकल्पांसारख्या नागरी पायाभूत सुविधांवरही हल्ले चढवले.
वॉशिंग्टन इन्स्टिट्यूटचे संरक्षण तज्ज्ञ फरझिन नदिमी यांनी ३ मार्च रोजी ‘रेडिओ फ्री युरोप’शी बोलताना स्पष्ट केले की, “इराणचा प्रत्येक प्रांत हा एक ‘मोझॅक’ (स्वतंत्र तुकडा) आहे आणि तिथल्या कमांडरकडे निर्णय घेण्याची पूर्ण क्षमता आणि अधिकार आहेत. त्यामुळे, जेव्हा त्यांचा तेहरानमधील मुख्य कमांडशी संपर्क तुटतो, तेव्हाही ते एकसंध लष्करी दलाप्रमाणे कार्य करू शकतात.” यामुळेच नेतृत्व संपल्यानंतरही तेहरानला आपली क्षेपणास्त्र आणि ड्रोन मोहीम सातत्याने सुरू ठेवता आली आहे.
ऑस्ट्रेलियातील लेखक शानका अंसलेम परेरा यांनी ‘X’ वर लिहिले आहे की, “इराण हे कोणत्याही ‘आत्मघातकी मोहिमेवर’ नाही, तर ते ‘ऑटोपायलट’ मोडवर आहे. मोझॅक डॉक्टरिन हे जिंकण्यासाठी बनवलेले नाही, तर पराभव अशक्य करण्यासाठी बनवले आहे. जाफरी यांनी ‘केंद्रीकृत सैन्याचा अंत कसा होतो’ याचा अभ्यास केला आणि त्यांनी असे सैन्य तयार केले ज्याचा अंत होऊच शकत नाही.”
जरी IRGC ची वैचारिक जिद्द आणि क्षेपणास्त्र-ड्रोनचा मोठा साठा इराणची ताकद वाढवत असला, तरी जाफरी यांचे ‘मोझॅक डॉक्टरिन’ हेच इराणच्या या चिवट सहनशक्तीचे मुख्य कारण आहे. इराण-इराक युद्धातील अनुभव आणि २००३ मधील इराकच्या पराभवाच्या निरीक्षणातून जन्मलेल्या या रणनीतीने शत्रूला जलद विजयाऐवजी एका महागड्या आणि प्रदीर्घ युद्धात ओढले आहे. यामुळेच इराणचा पूर्णपणे पराभव करणे अशक्य झाले आहे.
