Alexey Mordashov: हॉर्मुझची नाकेबंदी झुगारून रशियन अब्जाधीशाची सुपरयॉट बाहेर कशी पडली? कोण आहेत अलेक्सी मोर्डाशोव्ह?

कोण आहेत मोर्डाशोव्ह? आणि ‘नॉर्ड’ सुपरयॉटचे वैशिष्ट्य काय?

सुमारे ३७ अब्ज डॉलर्स (भारतीय चलनात सुमारे ३,५०,००० कोटी रुपये) संपत्तीसह अलेक्सी मोर्डाशोव्ह हे रशियातील अतिश्रीमंत व्यक्ती आहेत. त्यांना रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांचे अत्यंत निकटवर्तीय मानले जाते. ‘फोर्ब्स’ने दिलेल्या माहितीनुसार, मोर्डाशोव्ह हे ‘सेव्हरस्टाल’ (Severstal) या पोलाद उत्पादक कंपनीचे सर्वात मोठे भागधारक असून या कंपनीत त्यांची सुमारे ७७% भागीदारी आहे. २०१५ साली राजीनामा देण्यापूर्वी सुमारे दोन दशके त्यांनी या कंपनीचे नेतृत्व केले होते. ‘ब्लूमबर्ग’च्या रिपोर्टनुसार, मोर्डाशोव्ह यांची गुंतवणूक केवळ पोलाद उद्योगापुरती मर्यादित नाही. तर खालील क्षेत्रांतही त्यांची मोठी भागीदारी आहे:

• खाणकाम: नॉर्डगोल्ड (Nordgold) कंपनीत हिस्सा.
• ऊर्जा: वीज निर्मिती उपकरणे बनवणारी ‘पॉवर मशीन्स’ कंपनी.
• पर्यटन: युरोपियन टूर ऑपरेटर ‘टीयुआय’ (TUI).
• रिटेल आणि टेलिकॉम: हायपरमार्केट साखळी ‘लँटा’ (Lenta)
• दूरसंचार ऑपरेटर ‘रोस्टेलिकॉम’ (Rostelecom).

सामान्यातून असामान्य असा प्रवास

फोर्ब्सने दिलेल्या माहितीनुसार मोर्डाशोव्ह यांचा प्रवास अत्यंत सामान्य पार्श्वभूमीतून सुरू झाला. त्यांचे आई-वडील गिरणी कामगार होते. त्यांनी नॉर्थम्ब्रिया विद्यापीठातून एम.बी.ए. (MBA) आणि लेनिनग्राड इन्स्टिट्यूट ऑफ इकॉनॉमिक्समधून अभियांत्रिकीमध्ये पदव्युत्तर पदवी (M.Sc.) अभ्यासक्रम पूर्ण केला. एका स्टील मिलमध्ये फायनान्स डायरेक्टर म्हणून रुजू झाल्यावर त्यांच्या कारकिर्दीला एक रंजक वळण मिळाले. त्यावेळच्या वृद्ध संचालकाने कंपनीचे शेअर्स बाहेरच्या व्यक्तीच्या हातात जाऊ नयेत म्हणून मोर्डाशोव्ह यांना ते विकत घेण्यास सांगितले. मात्र, मोर्डाशोव्ह यांनी चलाखीने त्यातील बहुतांश शेअर्स स्वतःकडेच ठेवले आणि अशा प्रकारे एका मोठ्या औद्योगिक साम्राज्याचा पाया रचला गेला.

रशियावरील निर्बंध आणि संपत्तीचे हस्तांतरण

रशियाने युक्रेनवर केलेल्या आक्रमणानंतर, राष्ट्राध्यक्ष पुतिन यांच्याशी असलेल्या जवळच्या संबंधांमुळे अमेरिका आणि युरोपियन युनियनने ज्या रशियन व्यक्तींवर निर्बंध लादले, त्यामध्ये मोर्डाशोव्ह यांचा समावेश आहे. हे निर्बंध लागू होताच मोर्डाशोव्ह यांनी अत्यंत वेगाने आपली काही महत्त्वाची मालमत्ता, उदाहरणार्थ ‘टीयूआय’ (TUI) या पर्यटन कंपनीतील आणि ‘नॉर्डगोल्ड’ या खाण कंपनीतील आपले शेअर्स आपल्या कुटुंबीयांच्या नावे हस्तांतरित केले. मोर्डाशोव्ह यांच्या दाव्यानुसार, पाश्चात्य देशांच्या निर्बंधांमुळे त्यांच्या ‘सेव्हरस्टाल’ कंपनीला २०२२ साली ४०० दशलक्ष डॉलर्सहून अधिक नुकसान सोसावे लागले आहे. विशेष म्हणजे, रशिया आणि पाश्चात्य देशांमधील तणाव वाढत असतानाच, २०१४ साली सेव्हरस्टालने अमेरिकेतील आपले दोन स्टील प्लांट्स विकून टाकले होते. मोर्डाशोव्ह विवाहित असून त्यांना सात मुले आहेत.

‘नॉर्ड’ सुपरयॉट: पाण्यावरचा तरंगता राजवाडा

मोर्डाशोव्ह यांची ‘नॉर्ड’ ही १४२ फूट लांबीची आलिशान सुपरयॉट असून तिची किंमत ५०० दशलक्ष डॉलर्स (सुमारे ४,७३१ कोटी रुपये) पेक्षा जास्त आहे. ‘द सन’ वृत्तपत्राने त्यांच्या वृत्ताकंनात म्हटले आहे की, नॉर्ड ही जगातील सर्वात मोठ्या यॉट्सपैकी एक आहे. यामध्ये २० लक्झरी केबिन्स, एक जलतरण तलाव, हेलिपॅड आणि चक्क स्वतःची एक पाणबुडीदेखील आहे. याशिवाय यात स्पा, सौना, जिम आणि थेट समुद्रात प्रवेश देणारे ‘बीज क्लब’ अशा जागतिक दर्जाच्या सोयीसुविधा आहेत. २०२१ साली जर्मनीच्या ‘ल्युर्सन’ (Lürssen) शिपयार्डने तयार केलेली ही यॉट १८ नॉट्स वेगाने धावू शकते. इटालियन डिझाईन स्टुडिओ ‘नुवोलारी लेनार्ड’ने तिचे अंतर्गत आणि बाह्य डिझाईन साकारले आहे. १०,००० टनांहून अधिक वजन असलेल्या या यॉटचा सांगाडा पोलादी असून त्याचा वरचा भाग ॲल्युमिनियमचा आहे.

ओळखीचा लपंडाव आणि हॉर्मुझमधील रहस्यमयी प्रवास

विशेष म्हणजे, सरकारी कागदपत्रांवर मोर्डाशोव्ह यांचे नाव ‘नॉर्ड’चे अधिकृत मालक म्हणून कोठेही आढळत नाही. मात्र, २०२५ मधील जहाजांच्या वाहतुकीची आकडेवारी आणि रशियातील कॉर्पोरेट नोंदींनुसार, ही आलिशान नौका २०२२ मध्ये मोर्डाशोव्ह यांच्या पत्नीच्या मालकीच्या एका रशियन कंपनीच्या नावे नोंदवण्यात आली होती. ही कंपनी रशियातील ‘चेरेपोव्हेट्स’ शहरात आहे, जिथे मोर्डाशोव्ह यांच्या ‘सेव्हरस्टाल’ कंपनीचे मुख्यालय आहे.

नॉर्डचा होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून भुवया उंचावणारा प्रवास

‘मरीन ट्रॅफिक’ प्लॅटफॉर्मने दिलेल्या माहितीनुसार, या यॉटने शुक्रवारी दुपारी दुबईचा किनारा सोडला आणि शनिवारी सकाळी अत्यंत संवेदनशील असलेल्या हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून प्रवास करत रविवारी पहाटे ती मस्कतमध्ये पोहोचली. सध्या युद्धजन्य परिस्थितीमुळे हॉर्मुझची सामुद्रधुनी सर्वसामान्यांसाठी बंद असताना, नॉर्डने तिथून यशस्वीपणे प्रवास कसा केला, याचे गूढ अद्याप कायम आहे. २८ फेब्रुवारीपूर्वी जिथून दररोज १४० जहाजांची वर्दळ असायची, तिथे आता शुकशुकाट असताना नॉर्डने केलेला हा प्रवास सर्वांच्या भुवया उंचावणारा ठरला आहे.

रशिया-इराण मैत्रीचे नवे समीकरण

रशिया आणि इराण हे जुने मित्र आहेत, परंतु अलीकडच्या वर्षांत त्यांच्यातील संबंध अधिक घट्ट झाले आहेत. २०२५ मध्ये झालेल्या एका करारामुळे त्यांच्यातील गुप्तचर आणि सुरक्षा क्षेत्रातील सहकार्य आणखी वाढले आहे. इराणचे परराष्ट्र मंत्री अब्बास अरागची यांनी अलीकडेच पाकिस्तान आणि ओमानमधील मध्यस्थांशी चर्चा केल्यानंतर सोमवारी रशियात राष्ट्राध्यक्ष पुतिन यांची भेट घेतली. या पार्श्वभूमीवर, रशियन अब्जाधीशांच्या यॉटला इराणच्या समुद्री हद्दीतून मिळालेला हा मार्ग दोन्ही देशांमधील वाढत्या मैत्रीचेच प्रतीक मानला जात आहे.

अरागची यांनी ‘X’ (ट्विटर) वर म्हटले आहे की, “अलीकडच्या काळातील घडामोडींनी आपल्या धोरणात्मक भागीदारीची खोली आणि सामर्थ्य पुन्हा एकदा सिद्ध केले आहे. जसे आपले संबंध अधिक दृढ होत आहेत, त्या पार्श्वभूमीवर रशियाने दाखवलेल्या एकजुटीबद्दल आम्ही कृतज्ञ आहोत. राजनैतिक स्तरावर रशियाकडून मिळणाऱ्या भक्कम पाठिंब्याचे आम्ही मनापासून स्वागत करतो.”

थोडक्यात महत्त्वाचे

१. अलेक्सी मोर्डाशोव्ह कोण आहेत?

अलेक्सी मोर्डाशोव्ह हे रशियातील एक अब्जाधीश उद्योगपती असून ते ‘सेव्हरस्टाल’ (Severstal) या पोलाद कंपनीचे सर्वात मोठे भागधारक आहेत. त्यांची अंदाजे एकूण संपत्ती ३७ अब्ज डॉलर्स (सुमारे ३,५०,००० कोटी रुपये) इतकी आहे.

२. त्यांची ‘नॉर्ड’ ही यॉट सध्या चर्चेत का आहे?

त्यांची ‘नॉर्ड’ ही सुपरयॉट सध्या नाकेबंदी असलेल्या हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून प्रवास केल्याच्या वृत्तामुळे चर्चेत आली आहे.

३. ‘नॉर्ड’ सुपरयॉटमध्ये असे काय विशेष आहे?

‘नॉर्ड’ ही १४२ फूट लांब असलेली एक आलिशान नौका असून त्यात २० केबिन्स, हेलिपॅड, स्वतःची पाणबुडी आणि स्पा यांसारख्या सुविधा आहेत. या सुपरयॉटची किंमत ५०० दशलक्ष डॉलर्स (सुमारे ४,७३१ कोटी रुपये) पेक्षा जास्त आहे.