Why Sweat and Urine Smell Strong After Drinking Alcohol: अक्षय आज सकाळी नेहमीपेक्षा अर्धा तास लवकर उठला. आदल्या रात्री झालेल्या पार्टीत जरा ‘जास्तच’ झाली होती. उठल्याबरोबर त्याचं डोकं जड झालं होतं; पण आज ऑफिसमध्ये एक महत्त्वाची मीटिंग असल्याने त्याला टापटीप तयार होऊन हजर राहणं भाग होतं. त्याने अगदी कसून दात घासले, चांगला माऊथवॉश वापरला, कडक पाण्याने अंघोळ केली आणि अंगावर भरपूर डिओड्रंट व परफ्यूम मारून तो ऑफिसमध्ये पोहोचला. सगळं काही व्यवस्थित चाललंय असं वाटत असतानाच, लिफ्टमध्ये शेजारी उभा असलेला त्याचा सहकारी मिश्कील हसत म्हणाला, “काय अक्षयशेठ, काल रात्री पार्टी जोरात झाली वाटतं!” अक्षय मनातल्या मनात चकित झाला. ‘मी तर दारूचा दुर्गंध घालवण्यासाठी माऊथवॉश वापरला, परफ्यूमही भरपूर मारला, तरी याला कसं समजलं?’
अक्षयचा हा अनुभव आपल्यापैकी अनेकांनी कधी ना कधी नक्कीच घेतला असेल. बऱ्याच लोकांचा असा समज असतो की दारूचा वास केवळ तोंडावाटे किंवा श्वासातून येतो. मात्र, दारू प्यायल्यानंतर शरीरातून येणारा घाम आणि लघवी या दोन्हींना एक विशिष्ट, आंबूस आणि उग्र वास येतो. महागडं अत्तर किंवा साबणही हा वास का लपवू शकत नाहीत? शरीराच्या आत नेमकी अशी कोणती रासायनिक प्रक्रिया घडते?
शरीराला दारू कशी पचते?
जेव्हा आपण दारू पितो, तेव्हा आपलं शरीर तिला साधं पेय न मानता एक ‘विषारी घटक’ (Toxin) म्हणून स्वीकारतं. शरीराचे मुख्य उद्दिष्ट या घटकाला लवकरात लवकर बाहेर फेकणं हेच असतं. आपण घेतलेल्या एकूण अल्कोहोलपैकी सुमारे ९०% भाग पचवण्याचं काम यकृत (Liver) करतं. यकृतातील पाचक रस या अल्कोहोलचं रूपांतर आधी ‘ॲसिटाल्डिहाइड’ आणि नंतर ‘ॲसिटिक ॲसिड’ (Acetic Acid – जे व्हिनेगरसारखं आंबट असतं) मध्ये करतात.
‘एव्हरीडे हेल्थ’ (Everyday Health – Alcohol, Body Odor, and Sweating) च्या वैद्यकीय अहवालानुसार, यकृताची अल्कोहोल पचवण्याची एक ठरावीक मर्यादा असते; ते एका तासात साधारण एक पेग इतकं मद्य पचवू शकतं. जेव्हा कोणी त्यापेक्षा जास्त किंवा वेगाने दारू पित असेल, तेव्हा यकृतावर अतिरिक्त ताण येतो, त्यामुळे उरलेले ५ ते १०% अल्कोहोल बाहेर टाकण्यासाठी शरीराला त्वचा (घाम), मूत्रपिंड (लघवी) आणि फुप्फुसे (श्वास) या पर्यायी मार्गांचा वापर करावा लागतो.
घामाला आंबट व उग्र वास का येतो?
दारू प्यायल्यानंतर शरीराला प्रचंड घाम फुटणं आणि त्यातून उग्र दर्प येण्यामागे दोन मुख्य कारणं असतात:
- रक्तवाहिन्यांचं प्रसरण (Vasodilation):
- दारू प्यायल्यामुळे त्वचेखालील बारीक रक्तवाहिन्या अचानक रुंदावतात. यामुळे त्वचेकडे होणारा रक्तप्रवाह वाढतो, चेहरा लालसर दिसू लागतो आणि शरीरात उष्णता निर्माण होते. मेंदूला असं वाटतं की शरीराचं तापमान प्रमाणापेक्षा जास्त वाढलं आहे, त्यामुळे तापमान पूर्ववत करण्यासाठी मेंदू घामाच्या ग्रंथींना (Sweat Glands) वेगाने सक्रिय करतो आणि अंगाला घाम सुटतो.
- त्वचेच्या छिद्रांमधून ॲसिड बाहेर पडणं:
- ‘एव्हरीडे हेल्थ’मधील तज्ज्ञांच्या निष्कर्षानुसार, यकृताने तयार केलेलं आंबट ‘ॲसिटिक ॲसिड’ आणि काही प्रमाणात न पचलेलं अल्कोहोल थेट त्वचेच्या सूक्ष्म छिद्रांमधून घामावाटे बाहेर पडू लागतं. जेव्हा हा ॲसिडयुक्त घाम त्वचेवरील नैसर्गिक जीवाणूंच्या (Skin Bacteria) संपर्कात येतो, तेव्हा रासायनिक प्रक्रियेमुळे तीव्र दुर्गंधी तयार होते. हा वास त्वचेच्या बाहेरील नसून थेट शरीराच्या अंतर्गत पेशींमधून निघत असल्याने, वरून कितीही डिओड्रंट मारला तरी तो वास पूर्णपणे लपत नाही.
लघवीला तीव्र आणि अमोनियासारखा दर्प का येतो?
दारू प्यायल्यानंतर दुसऱ्या दिवशी लघवीचा रंग गडद पिवळा दिसतो आणि उग्र वास येतो. या विषयावर अमेरिकेतील प्रसिद्ध युरोलॉजिस्ट, डॉ. राशेद घंडूर (Dr. Rashed Ghandour, MD, Cleveland Clinic – Why Does My Urine Smell) यांनी स्पष्टीकरण देताना सांगितलं की:
- “कधीकधी लघवीला विशिष्ट वास येणं सामान्य बाब असते, पण जेव्हा शरीरात डिहायड्रेशन (पाण्याची कमतरता) होतं, तेव्हा लघवीतील पाण्याचा अंश लक्षणीयरीत्या घटतो आणि शरीराने गाळलेला टाकाऊ कचरा (Filtered waste) जास्त एकवटतो. यामुळे लघवीला तीव्र वास येतो. अल्कोहोल आणि कॅफिन ही पेये शरीरातील पाण्याचं प्रमाण कमी करून लघवीची ही दुर्गंधी अधिक वाढवतात.”
अल्कोहोल हे ‘डाययुरेटिक’ (Diuretic) असल्याने ते मेंदूतील लघवी रोखून धरणाऱ्या संप्रेरकाला (ADH) रोखतं, ज्यामुळे वारंवार लघवी होऊन शरीर डिहायड्रेट होतं. परिणामी, लघवीमध्ये पाणी कमी आणि युरिया, अमोनिया व अल्कोहोलचे टाकाऊ घटक जास्त प्रमाणात एकवटल्यामुळे लघवीला उग्र अमोनियासारखा वास येतो.
रात्रीचा घाम (Night Sweats) आणि हँगओव्हर:
काही लोकांना रात्री दारू पिऊन झोपल्यानंतर मध्यरात्री किंवा पहाटे अचानक प्रचंड घाम येतो. सकाळी उठल्यावर कपडे आणि चादरही घामाने ओलसर असते आणि सगळ्याला घामाचा वास येतो. वैद्यकीय परिभाषेत याला ‘हँगओव्हर स्वेट्स’ (Hangover Sweats) म्हणतात. जेव्हा रक्तातील अल्कोहोलची पातळी हळूहळू कमी होऊ लागते, तेव्हा शरीर संप्रेरके आणि रक्तातील साखर पुन्हा संतुलित करण्याचा प्रयत्न करत असतं. या प्रक्रियेत मज्जासंस्थेवर ताण येऊन शरीराचं तापमान असंतुलित होतं आणि २४ ते ४८ तासांपर्यंत अतिप्रमाणात घाम येऊ शकतो.
या दुर्गंधीपासून शरीराला आराम कसा मिळवावा?
दारू प्यायल्यानंतर शरीराची दुर्गंधी कमी करण्यासाठी आणि शरीरातील विषारी घटक जलद बाहेर काढण्यासाठी पुढील उपाय अत्यंत प्रभावी ठरतात:
- भरपूर पाणी प्या : दारू पिताना आणि नंतरही भरपूर पाणी प्या, जेणेकरून लघवीतील टाकाऊ घटकांचं प्रमाण पातळ (Dilute) होईल.
- इलेक्ट्रोलाइट्सचं सेवन : डिहायड्रेशन भरून काढण्यासाठी ओआरएस (ORS), नारळपाणी किंवा लिंबू पाणी प्या.
- योग्य स्वच्छता : कोमट पाण्याने अंघोळ करून घाम साचू नये म्हणून सैलसर सुती (Cotton) कपडे वापरा.
- मद्यपानावर नियंत्रण : यकृतावर अतिरिक्त ताण पडू नये म्हणून एकाच वेळी अतिप्रमाणात मद्यपान करणं टाळा.
दारू प्यायल्यानंतर दुसऱ्या दिवशी घामाला आणि लघवीला येणारा उग्र दर्प हा शरीराचा एक स्पष्ट इशारा असतो; ‘शरीरावर विषारी घटकांचा अतिरिक्त ताण आला असून शरीर स्वतःला स्वच्छ करण्यासाठी धडपडत आहे,’ म्हणूनच केवळ अत्तर मारून हा वास लपवण्यापेक्षा शरीराचे हे अंतर्गत संकेत समजून स्वतःच्या आरोग्याची काळजी घेणं केव्हाही शहाणपणाचं ठरतं.
