Antikythera Mechanism, World’s First Analog Computer: १९०१ साली ग्रीसच्या समुद्रकिनाऱ्यावर मोत्यांच्या शोधात गेलेल्या पाणबुड्यांना एक असा खजिना सापडला, ज्याने विज्ञानाचा इतिहासच बदलला. हे होतं ‘अँटिकायथेरा यंत्र’ (Antikythera Mechanism). याला आजचे शास्त्रज्ञ जगातील पहिला ‘अ‍ॅनालॉग कॉम्प्युटर’ मानतात. समुद्रतळाशी सापडलेल्या एका प्राचीन जहाजाच्या अवशेषांमधून त्यांनी एक गंजलेला, तुकडे झालेला धातूचा गोळा बाहेर काढला. पहिल्या नजरेत तो निरुपयोगी वाटत होता. पण पुढे जे उलगडत गेलं, ते अविश्वसनीय होतं… ही वस्तू म्हणजे अँटिकायथेरा यंत्र होतं. हाच जगातील पहिला ‘अ‍ॅनालॉग कॉम्प्युटर’ आहे, असा दावा संशोधकांनी केला. पण ते होतं तब्बल दोन हजार वर्षांपूर्वी झालेलं एकविसाव्या शतकातील ‘कॉम्प्युटर’सदृश यंत्र.

इतकं प्रगत तंत्रज्ञान… त्या काळात?

शास्त्रज्ञांनी या यंत्राचा अभ्यास सुरू केला, तेव्हा त्यांना त्यात ३० पेक्षा जास्त अचूक कोरलेले गिअर्स (दातेरी चाकं) दिसली. ही चाकं एकमेकांत गुंतलेली होती आणि विशिष्ट प्रमाणात फिरवून खगोलशास्त्रीय गणितं मांडत होती. हे यंत्र सूर्य, चंद्र आणि ग्रहांच्या हालचालींचा अंदाज लावू शकत होतं. इतकंच नव्हे, तर ग्रहणांची पूर्वकल्पना आणि प्राचीन ऑलिम्पिक स्पर्धांची वेळसुद्धा सांगू शकत होतं.

हेही वाचा

२००० वर्षांपूर्वी हे कसं काय शक्य?

आज आपण ज्या गणितांसाठी संगणक वापरतो, ती गणितं तब्बल २,००० वर्षांपूर्वी एका यंत्राच्या आधारे केली जात होती! अर्थात त्यामुळे निर्माण झालेला प्रश्न असा की, इतकं प्रगत तंत्रज्ञान त्या काळात होतं? हे कसं काय शक्य होतं?

Antikythera Mechanism ancient analog computer discovery | जगातील पहिला अ‍ॅनालॉग संगणक अँटिकायथेरा यंत्र | Ancient Greek astronomical calculator mechanism | २ हजार वर्षांपूर्वीचे प्रगत ग्रीक तंत्रज्ञान रहस्य
२००० वर्षांपूर्वीचा अ‍ॅनालॉग कॉम्प्युटर? (Photo- AI)

हजार वर्षांचे अंतर

या यंत्राची सर्वात गोंधळात टाकणारी बाब म्हणजे इतक्या गुंतागुंतीचं तंत्रज्ञान त्यानंतरच्या एक हजार वर्षांत या भूतलावर कुठेच आढळलं नाही. त्यानंतर थेट मध्ययुगीन युरोपमध्ये या यंत्रासारखी जटिल यंत्र पाहायला मिळतात, पण त्याआधी नाही. म्हणजेच, मग इतिहासात असं काय घडले की, त्यामुळे हजार वर्षांत काहीच दिसत नाही आणि त्यानंतर पुन्हा एकदा अशाच प्रकारची यंत्रं अस्तित्वात आली.

हेही वाचा

AI मुळे उलगडलं नवं रहस्य

गेल्या काही दशकांत आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे हे गूढ उकलण्याच्या मार्गावर आहे. विशेषतः अँटिकायथेरा मेकॅनिझम रिसर्च प्रोजेक्ट या संशोधन गटाने एक्स-रे आणि 3D स्कॅनिंगच्या मदतीने या यंत्रातील आजवर समोर न आलेली माहिती वाचली. या यंत्रावर अगदी बारीक अक्षरात कोरलेले ‘इन्स्ट्रक्शन मॅन्युअल’सारखा मजकूर सापडला. त्यातून समजलं की, हे यंत्र केवळ सूर्य-चंद्रापुरतं मर्यादित नव्हतं तर थेट बुध, शुक्र, मंगळ, गुरू आणि शनि या ग्रहांच्या हालचालीही हे यंत्रं दाखवतं.

हेही वाचा

अलीकडे कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) वापरून या यंत्राचे हरवलेले भाग पुन्हा तयार करण्याचा प्रयत्न झाला. त्यातून असा अंदाज व्यक्त करण्यात आला की, यंत्राच्या समोरच्या भागात एक छोटेखानी ‘ब्रह्मांड’ अर्थात विश्वरूप कोरण्यात आलं होतं आणि त्या ठिकाणी प्रत्यक्ष ग्रह फिरतानाचे चित्रण दिसत असे. म्हणजेच, हे फक्त गणन करणारे यंत्र नव्हते, तर या संपूर्ण विश्वाचंच एक छोटेखानी ‘मॉडेल’ होतं.

कोण होतं या यंत्रामागे?

इतिहासकारांच्या मते, हे यंत्र प्राचीन ग्रीक वैज्ञानिक परंपरेत तयार झालं असावं. संशोधकांपैकी काहींचं मत असं आहे की, यामागे आर्किमिडीजसारख्या महान वैज्ञानिकांचा प्रभाव असू शकतो. तर काही संशोधक हिपार्कस यांचं नाव घेतात, ते खगोलशास्त्रातील अचूक गणितांसाठी प्रसिद्ध होते. रोड्स हे त्या काळात विज्ञान आणि शिक्षणाचं मोठं केंद्र होतं. त्यामुळे हे यंत्र तिथल्या कार्यशाळेमध्ये तयार झालं असावं, असाही अंदाज आहे.

हेही वाचा

ठोस पुरावा, आजही नाही

सर्वात मोठं कोडं: बाकी यंत्रं कुठे गेली?

इतकं प्रगत यंत्र त्या काळात तयार झालेलं होतं, तर मग अशा प्रकारची आणखी काही यंत्रं का सापडली नाहीत?

  • ना त्याचे नमुने सापडले,
  • ना त्यांच्या नोंदी,
  • ना त्याचे पुढील टप्प्यातील विकसित मॉडेल सापडले.

जणू काही हे तंत्रज्ञान अचानक जन्माला आलं आणि तेवढ्यात वेगात अचानक नाहीसंही झालं.

हरवलेलं ज्ञान… आणि एक इशारा

इतिहास आपल्याला एकरेषीय प्रगती दाखवतो. पण अँटिकायथेरा यंत्र आपल्याला एक वेगळीच कथा सांगतं.

  • ते सांगतं ज्ञानाचा विसर पडू शकतो. तेही हरवू शकतं.
  • संस्कृतीही विसरली जाऊ शकते.
  • आणि प्रगती हीदेखील कधी कायमस्वरूपी नसते.

ग्रीक संस्कृतीचा ऱ्हास, रोमन साम्राज्याचा उदय आणि त्यानंतरच्या अस्थिर काळ या पडझडीत हे अत्याधुनिक ज्ञान टिकून राहिलं नाही, अशीही शक्यता व्यक्त होत आहे.

  • कदाचित हे यंत्र एकमेव नसावं…
  • कदाचित अशी अनेक यंत्रं असावीत आणि ती काळाच्या ओघात नष्टही झाली असावीत.

महत्त्वाचे प्रश्न…

  • २,००० वर्षांपूर्वी इतकं प्रगत तंत्रज्ञान अस्तित्वात होतं,
  • तर मग आणखीही बरंच काही मानवाच्या हातून निसटलं आहे का?
  • जळलेल्या ग्रंथालयांमध्ये काय दडलं होतं?
  • इतर आणखीही काही शोध काळाच्या पडद्याआड गेले का?
  • आणि आपण आज जे ‘आधुनिक’ मानतो, ते खरंच तितकं नवीन आहे का?

अँटिकायथेरा यंत्र ही केवळ एक पुरावस्तू नाही, तर तो कदाचित भूतकाळाकडून आलेला एक संदेश असावा.

  • तो आपल्याला सावध करतो:
  • प्रगती कायमची नसते.
  • ज्ञान जपावं लागतं.

आणि कदाचित… आपण जितके प्रगत आहोत असं मानतो,
तितके आहोतच असंही नाही!

संदर्भ-

  1. Derek J. de Solla Price (1974). Gears from the Greeks: The Antikythera Mechanism—A Calendar Computer from ca. 80 B.C. Transactions of the American Philosophical Society.
  2. Tony Freeth et al. (2006). “Decoding the ancient Greek astronomical calculator known as the Antikythera Mechanism.” Nature, 444(7119), 587–591.
  3. Tony Freeth et al. (2021). “A Model of the Cosmos in the ancient Greek Antikythera Mechanism.” Scientific Reports, Nature Research.
  4. Antikythera Mechanism Research Project.
  5. Smithsonian Institution. “The Antikythera Mechanism: The World’s First Computer.”
  6. NASA. “The Antikythera Mechanism: A 2,000-Year-Old Computer.” Mechanism analysis.