What is hamstring injury causes recovery time explained in detail: इंग्लंड दौऱ्यादरम्यान भारतीय संघातील वेगवान गोलंदाज हर्षित राणा आणि फिरकीपटू वरुण चक्रवर्ती हे दोन्ही स्टार खेळाडू अचानक ‘हॅमस्ट्रिंग’च्या (Hamstring Injury) दुखापतीमुळे संघातून बाहेर पडले आणि क्रिकेट वर्तुळात पुन्हा एकदा या दुखापतीची चर्चा सुरू झाली. आयपीएलदरम्यान सर्वांचा लाडका खेळाडू रोहित शर्माला देखील हॅमस्ट्रिंगची दुखापत झाली होती. कोणत्याही क्रीडा प्रकारात खेळाडूंना सर्वाधिक सतावणारी समस्या म्हणजे हॅमस्ट्रिंग दुखापत! पण ही दुखापत नेमकी काय असते? जाणून घ्या.
हॅमस्ट्रिंग ही दुखापत जांघेत किंवा पायाच्या स्नायूंमध्येच का होते आणि ती झाल्यानंतर खेळाडूंना सावरण्यासाठी इतका वेळ का लागतो? वेगवान हालचाली, धावणं आणि झेप घेणं यावर अवलंबून असलेल्या क्रिकेटमध्ये दुखापती अपरिहार्य मानल्या जातात. त्यापैकी हॅमस्ट्रिंग स्ट्रेन ही सर्वाधिक आढळणाऱ्या दुखापतींपैकी एक आहे. याबद्दलची संपूर्ण माहिती सोप्या भाषेत जाणून घेऊया.
हॅमस्ट्रिंग दुखापत म्हणजे काय?
हॅमस्ट्रिंग टिअर किंवा हॅमस्ट्रिंग स्ट्रेन (स्नायूला आलेला छोटा ताण किंवा फाटणं) ही वेगाने धावण्याचा समावेश असलेल्या खेळांमधील सर्वात सामान्य दुखापतींपैकी एक आहे आणि क्रिकेटही त्याला अपवाद नाही. क्रिकेट ऑस्ट्रेलियाच्या आकडेवारीनुसार, वेगवान गोलंदाजांना हॅमस्ट्रिंगची दुखापत होण्याचा धोका सर्वाधिक असतो. मात्र, टी-२० क्रिकेटच्या आगमनानंतर वेगवान धावा, झटपट धावणं आणि वारंवार दिशा बदलण्यामुळे फलंदाजांमध्येही हॅमस्ट्रिंग दुखापतीचं प्रमाण लक्षणीय वाढलं आहे.
काहीवेळा खेळाडूंची हॅमस्ट्रिंग हाडापासून तुटल्याच्या (Hamstring Origin Avulsion) घटना समोर येतात. मात्र, अशा गंभीर दुखापती तुलनेने दुर्मिळ असतात. बहुतांश प्रकरणांमध्ये हॅमस्ट्रिंग समूहातील तीन स्नायूंपैकी एखादा स्नायू मध्यभागी ताणला जातो किंवा अंशतः फाटतो. अशा दुखापतीत खेळाडू साधारण तीन ते चार आठवड्यांत मैदानावर पुनरागमन करू शकतो. मात्र, स्नायू हाडापासून पूर्णपणे तुटल्यास शस्त्रक्रिया आणि पुनर्वसनामुळे चार महिन्यांपर्यंत खेळापासून दूर राहावं लागू शकतं.
हॅमस्ट्रिंग का फाटते?
सखोल संशोधनातून आता हे स्पष्ट झालं आहे की, हॅमस्ट्रिंगच्या बहुतांश दुखापती टाळता येऊ शकतात. पूर्वी वाढतं वय किंवा याआधी झालेली दुखापत हीच मुख्य कारणं मानली जात होती. मात्र, आता तज्ज्ञांच्या मते हॅमस्ट्रिंग दुखापतीमागे अनेक जोखीम घटक जबाबदार असतात.
हॅमस्ट्रिंग दुखापतीची प्रमुख कारणे पुढीलप्रमाणे आहेत:
१. योग्य वॉर्म-अप न करणे – व्यायाम किंवा सामना सुरू करण्यापूर्वी शरीराची योग्य तयारी न केल्यास दुखापतीचा धोका वाढतो.
२.स्नायूंमध्ये जास्त ताण (Muscle Tightness) – स्नायू लवचिक नसल्यास ते सहज ताणले जाऊ शकतात.
३. स्नायूंचा अतिवापर, थकवा किंवा पुरेशी विश्रांती न मिळणे – सततच्या सरावामुळे किंवा अपुऱ्या रिकव्हरीमुळे स्नायू कमकुवत होतात.
४. स्नायूंच्या ताकदीतील असमतोल – विशेषतः ग्लूट्स (नितंबाचे स्नायू) किंवा हॅमस्ट्रिंग स्नायू पुरेसे मजबूत नसल्यास दुखापतीचा धोका वाढतो.
५. पूर्वीची हॅमस्ट्रिंग दुखापत – आधी झालेल्या दुखापतीमुळे तयार झालेल्या ऊती (Scar Tissue) पूर्णपणे बऱ्या न झाल्यास पुन्हा दुखापत होण्याची शक्यता वाढते.
६. चुकीची टेक्निक किंवा शरीराची हालचाल (Biomechanics) – धावण्याची किंवा हालचालीची चुकीची पद्धत स्नायूंवर अतिरिक्त ताण आणू शकते.
७.मणक्याशी संबंधित समस्या आणि कोअर स्नायूंची कमजोरी – पाठीचा कणा, कंबरेचा भाग किंवा कोअर स्नायू कमकुवत असल्यास हॅमस्ट्रिंगवर अतिरिक्त भार पडतो आणि दुखापतीची शक्यता वाढते.
दुखापतीचे तीन प्रकार आणि सावरण्यासाठी लागणारा वेळ (Severity Grades)
ग्रेड १ (Mild Strain): स्नायूंना हलका ताण.
वेळ: २ ते ४ आठवडे.
ग्रेड २ (Partial Tear): स्नायू आंशिकरीत्या फाटणे.
वेळ: ६ ते १२ आठवडे (सुमारे २ ते ३ महिने).
ग्रेड ३ (Complete Tear): स्नायू पूर्णपणे तुटणे (कधीकधी शस्त्रक्रियेची गरज).
वेळ: ३ ते ६ महिने किंवा त्याहून अधिक.
हॅमस्ट्रिंग दुखापत झाल्यास काय उपचार करावे लागतात?
हॅमस्ट्रिंग स्नायू फाटल्यानंतर सुरुवातीचे उपचार अत्यंत महत्त्वाचे असतात. योग्य वेळी आणि योग्य पद्धतीने उपचार केल्यास खेळाडूला मैदानाबाहेर राहण्याचा कालावधी मोठ्या प्रमाणात कमी करता येतो.
दुखापत झाल्यानंतर तातडीने R.I.C.E. तत्त्वांचा अवलंब करण्याचा सल्ला दिला जातो. यामध्ये विश्रांती (Rest), बर्फाने शेक देणे (Ice), दुखापत झालेल्या भागावर दाब देणे (Compression) आणि तो भाग उंच ठेवणे (Elevation) यांचा समावेश होतो. याशिवाय शक्य तितक्या लवकर फिजिओथेरपिस्टचा सल्ला घेऊन पुनर्वसन (Rehabilitation) सुरू करणं आवश्यक आहे. त्यामुळे दुखापत लवकर बरी होण्यास मदत होते आणि खेळाडूला लवकर मैदानावर परतता येतं.
तसेच, फिजिओथेरपिस्ट दुखापतीमागील नेमकं कारण शोधून काढण्याचा प्रयत्न करतो. वॉर्म-अपमधील त्रुटी, स्नायूंची कमजोरी, चुकीची धावण्याची पद्धत किंवा इतर शारीरिक समस्या ओळखून त्या दुरुस्त करण्यासाठी योग्य व्यायाम आणि पुनर्वसनाचा आराखडा तयार केला जातो. यामुळे भविष्यात पुन्हा हॅमस्ट्रिंगची दुखापत होण्याचा धोका लक्षणीयरीत्या कमी होतो.
