Milk Effect on Heart Health : दूध हे सामान्यतः पौष्टिक आणि संतुलित आहाराचा एक भाग मानले जाते. त्यात प्रथिने, कर्बोदके, चरबी, कॅल्शियम आणि आरोग्यासाठी फायदेशीर असलेली अनेक आवश्यक जीवनसत्त्वे व खनिजे असतात. पण ज्यांना उच्च कोलेस्ट्रॉल (High Cholesterol), ट्रायग्लिसराइड्स (Triglycerides – रक्तात आढळणारा चरबीचा/फॅटचा प्रकार) किंवा हृदयविकार (Heart disease) असेल त्यांनी दूध पिणे सुरक्षित आहे का? असा प्रश्न अनेकांच्या मनात येतो. हृदयरोगतज्ज्ञ आणि पोषणतज्ज्ञांच्या मते, दूध पोषक घटकांनी समृद्ध असले तरी, त्यातील संतृप्त चरबीचे (Saturated fat) प्रमाण लिपिड प्रोफाइलवर परिणाम करू शकते. लिपिड प्रोफाइल म्हणजे रक्तातील विविध प्रकारच्या चरबीचे (कोलेस्ट्रॉल आणि ट्रायग्लिसराइड्स) प्रमाण मोजून हृदयाच्या आरोग्याचा अंदाज घेणारी चाचणी.
म्हणूनच उच्च कोलेस्ट्रॉल (High Cholesterol), ट्रायग्लिसराइड्स (Triglycerides) किंवा हृदयविकार (Heart disease) असताना दूध पिणे हृदयासाठी चांगले आहे की नाही हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. जर तुम्ही दूध पीत असाल, तर तुम्ही कोणत्या प्रकारचे दूध प्यावे: फुल-क्रीम दूध की टोन्ड मिल्क?
संशोधनावर आधारित उपचार देणारे आयुर्वेदिक आणि युनानी औषधशास्त्रातील तज्ज्ञ डॉ. सलीम झैदी यांनी सांगितले की, जर एखाद्या व्यक्तीला उच्च कोलेस्ट्रॉल किंवा ट्रायग्लिसराइड्स असेल तर अशा लोकांनी दुधाची निवड विचारपूर्वक केली पाहिजे. उच्च कोलेस्ट्रॉल आणि ट्रायग्लिसराइड्स असताना दुधाचे सेवन केले जाऊ शकते, परंतु हे पूर्णपणे तुम्ही कोणत्या प्रकारचे दूध पीत आहात यावर अवलंबून आहे. नॅशनल हार्ट, लंग अँड ब्लड इन्स्टिट्यूट (NHLBI) आणि अमेरिकन हार्ट असोसिएशन (AHA) यांच्या संशोधनानुसार, क्रीमी किंवा फुल-क्रीम दुधामध्ये जास्त प्रमाणात सॅचुरेटेड फॅट आणि डायटरी कोलेस्ट्रॉल असते. सॅचुरेटेड फॅटमुळे शरीरातील बॅड कोलेस्ट्रॉल (LDL) आणि ट्रायग्लिसराइड्सची पातळी वाढू शकते, ज्यामुळे धमन्यांमध्ये ब्लॉक होऊ शकतात.
दुधाचा उच्च कोलेस्ट्रॉल आणि हृदयावर कसा परिणाम होतो? (How does milk affect high cholesterol and the heart?)
संतृप्त चरबी (Saturated fat) दुधात नैसर्गिकरित्या आढळते, विशेषतः फुल-क्रीम दुधात ते जास्त प्रमाणात असते. जास्त प्रमाणात संतृप्त चरबीचे सेवन केल्याने एलडीएल (वाईट कोलेस्ट्रॉल) वाढण्यास हातभार लागू शकतो. त्यामुळे, ज्या लोकांना आधीपासूनच उच्च कोलेस्ट्रॉल किंवा हृदयाच्या समस्या आहेत, त्यांनी आपल्या एकूण आहारातील संतृप्त चरबीच्या प्रमाणाकडे लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे. डॉक्टर अनेकदा उच्च कोलेस्ट्रॉल, ट्रायग्लिसराइड्स किंवा हृदयरोग असलेल्या लोकांना फुल-क्रीम दूध टाळण्याचा सल्ला देतात. प्रत्येकाने दूध पिणे बंद करणे आवश्यक नाही. दूध पिण्याचा निर्णय व्यक्तीचा एकूण आहार, दुधाचा प्रकार आणि प्रमाण, वजन, एलडीएल आणि ट्रायग्लिसराइडची पातळी आणि हृदयाची स्थिती या बाबी विचारात घेऊन घेतला पाहिजे.
फुल-क्रीम दुधाऐवजी मी कोणते दूध प्यावे? (What milk should I drink instead of full-cream milk?)
जर एखाद्या व्यक्तीला दूध पिण्याची गरज असेल आणि त्यांना संतृप्त चरबीचे (सॅचुरेटेड फॅट) सेवन कमी करायचे असेल, तर कमी चरबीचे (लो-फॅट) किंवा स्किम्ड मिल्क हा सर्वोत्तम पर्याय असू शकतो. यामध्ये फुल-क्रीम दुधापेक्षा चरबीचे प्रमाण कमी असते, पण प्रथिने आणि कॅल्शियमसारखी अनेक महत्त्वाची पोषक तत्वे टिकून राहतात. ‘अमेरिकन जर्नल ऑफ क्लिनिकल न्यूट्रिशन’ आणि अनेक हृदयरोगविषयक अभ्यासांनुसार, उच्च रक्तदाब आणि कोलेस्ट्रॉल असलेल्या लोकांसाठी स्किम्ड मिल्क किंवा डबल टोन्ड मिल्कचे सेवन सुरक्षित असल्याचे आढळून आले आहे. कमी चरबीच्या दुधात संतृप्त चरबी जवळजवळ नसतेच, तर त्यातील कॅल्शियम आणि पोटॅशियम संतुलित लिपिड प्रोफाइल राखण्यास मदत करतात.
उच्च कोलेस्ट्रॉलसाठी दिवसातून किती दूध प्यावे? (How much milk should you drink a day for high cholesterol?)
ऑस्ट्रेलियन हार्ट फाउंडेशनच्या संशोधनानुसार, ज्यांना उच्च कोलेस्ट्रॉल आणि उच्च ट्रायग्लिसराइड्स आहेत त्यांच्यासाठी दररोज २-४ कप दूध पिणे योग्य असू शकते. पण, हे प्रमाण प्रत्येक व्यक्तीसाठी योग्य मर्यादा मानले जाऊ नये. दुधाची गरज वय, एकूण कॅलरीज, इतर दुग्धजन्य पदार्थांचे सेवन आणि व्यक्तीच्या आरोग्याच्या स्थितीवर अवलंबून असते. हृदयरोग किंवा एलडीएलची उच्च पातळी असलेल्या व्यक्तींनी वैयक्तिक आहारासाठी डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
ट्रायग्लिसराइड्स जास्त असल्यास काय करावे? (What to do if triglycerides are high?)
उच्च ट्रायग्लिसराइड्ससाठी केवळ दुधावर लक्ष केंद्रित करणे पुरेसे नाही. एकूण कॅलरीज, अतिरिक्त साखर, प्रक्रिया केलेले कर्बोदके, मद्यपान, वजन आणि शारीरिक हालचाल यांसारखे अनेक घटक ट्रायग्लिसराइड्सवर परिणाम करू शकतात. त्यामुळे, व्यक्तीच्या संपूर्ण आहाराचे मूल्यांकन करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
दुधासह इतर आहारही महत्त्वाचा आहे (Along with milk, other foods are also important.)
केवळ दुधावर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी, तुमच्या संपूर्ण आहारावर लक्ष केंद्रित करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. तुमच्या आहारात ऑलिव्ह तेल, कॅनोला तेल, राइस ब्रॅन तेल, सुकामेवा आणि बिया यांसारख्या आरोग्यदायी चरबीयुक्त पदार्थांचा समावेश करा.
टीप : उच्च कोलेस्ट्रॉल, वाढलेले ट्रायग्लिसराइड्स किंवा हृदयरोग असलेल्या व्यक्तींसाठी, सेवन केल्या जाणाऱ्या दुधाचे प्रमाण आणि प्रकार हे त्या व्यक्तीच्या आरोग्याच्या स्थितीवर आणि एकूण आहारावर अवलंबून असते. आहारात कोणताही बदल करण्यापूर्वी नेहमी आपल्या डॉक्टरांचा किंवा पात्र आहारतज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.
