आपण आरशात पाहिलं की, लगेच ओळखतो “हे मीच आहे.” पण प्राण्यांच्या जगात ही क्षमता फारच कमी आहे. काही मोजकेच प्राणी आरशात दिसणारी प्रतिमा ही स्वतःचीच आहे, हे ओळखू शकतात. या क्षमतेला ‘मिरर सेल्फ रिकग्निशन’ (Mirror Self-Recognition – MSR), असं म्हणतात. शास्त्रज्ञांच्या मते, ही क्षमता प्राण्यांच्या उच्च बुद्धिमत्ता, आत्मजाणीव (self-awareness) व भावनिक समजुतीचं (emotional intelligence) लक्षण आहे.
मिरर टेस्ट म्हणजे काय?
प्राण्यांमध्ये ही क्षमता आहे की नाही हे तपासण्यासाठी शास्त्रज्ञ ‘मिरर टेस्ट’चा वापर करतात. या चाचणीत प्राण्याच्या शरीरावर एखादा रंगाचा डाग लावला जातो, जो त्याला थेट दिसत नाही; पण तो आरशात दिसू शकतो.
जर प्राण्यानं आरशात पाहून, त्या डागावरून स्वतःच्या शरीराकडे लक्ष दिलं, तो डाग काढायचा प्रयत्न केला किंवा तो डाग तपासला, तर तो स्वतःला ओळखतो, असं मानलं जातं.
कोणते प्राणी आरशात स्वतःला ओळखतात?
१) ग्रेट एप्स (Great Apes)
चिंपांझी, बोनोबो, ओरांगउटान व गोरिला हे प्राणी आरशात स्वतःला ओळखू शकतात. सुरुवातीला ते आरशात दिसणाऱ्या प्रतिमेशी जणू दुसरा प्राणी आहे अशा पद्धतीनं पाहतात; पण थोड्या वेळानंतर ते आरशाचा वापर करून स्वतःचं शरीर पाहतात, चेहऱ्यावरच्या खुणा तपासतात. यावरून त्यांना “हे आपणच आहोत” हे कळतं.
२) डॉल्फिन (Bottlenose Dolphins)
डॉल्फिन हा अतिशय बुद्धिमान प्राणी मानला जातो. आरशासमोर आल्यावर तो स्वतःचं शरीर वाकवून, फिरवून वेगवेगळ्या कोनांतून पाहतो. तो शरीरावर असलेले डाग तपासतो. यावरून तो आरशातील प्रतिमेला दुसरा डॉल्फिन न समजता, स्वतःचीच प्रतिमा समजतो, असं दिसून येतं.
३) हत्ती (Elephants)
आशियाई हत्तींच्या अभ्यासात असं आढळलं आहे की, ते आरशात पाहून स्वतःच्या डोक्यावर किंवा कपाळावर असलेले डाग सोंडेनं तपासतात. एवढ्या मोठ्या प्राण्यात ही आत्मजाणीव असणं, हे त्यांच्या प्रगत मेंदू क्षमतेचं लक्षण आहे.
४) मॅग्पाय (Magpies – एक पक्षी)
पक्ष्यांमध्ये मॅग्पाय हा खास आहे. आरशात स्वतःला पाहिल्यानंतर शरीरावरचे डाग काढण्याचा प्रयत्न करणारा हा पहिला पक्षी मानला जातो. त्यामुळे तो काही मोजक्या अमॅमल (non-mammal) प्राण्यांपैकी एक आहे, ज्यांनी ‘मिरर टेस्ट’ पास केली आहे.
आरशात स्वतःला ओळखणं महत्त्वाचं का?
मिरर सेल्फ-रिकग्निशन ही केवळ हुशारीची गंमत नाही. ती क्षमता सहानुभूती (empathy), समस्या सोडवण्याची क्षमता व सामाजिक समज यांच्याशी जोडलेली आहे. जे प्राणी स्वतःला ओळखू शकतात, ते बहुतेक वेळा समूहात राहतात, एकमेकांशी संवाद साधतात आणि गुंतागुंतीचं सामाजिक वर्तन दाखवतात.
पण, आरसा ओळखला नाही म्हणजे कमी बुद्धिमत्ता?
शास्त्रज्ञ सांगतात की, एखादा प्राणी ‘मिरर टेस्ट’मध्ये नापास झाला, याचा अर्थ तो कमी बुद्धिमान आहे, असं नाही. वेगवेगळे प्राणी जग पाहण्यासाठी वेगवेगळ्या पद्धतींचा वापर करतात. त्याबाबत काही प्राणी वासावर, काही आवाजावर, तर काही हालचालींवर अवलंबून असतात. त्यामुळे आरसा न ओळखणं म्हणजे बुद्धिमत्तेचा अभाव नाही, तर ती जाणिवेची वेगळी पद्धत आहे.
