दुपारपर्यंत शरीराची एनर्जी संपतेय?हा असू शकतो ‘थॅलेसेमिया मायनर’चासायलेंट इशारा; दोन चाचण्या ठरू शकतात महत्त्वाच्या

थॅलेसेमिया म्हणजे काय? (What is Thalassemia)

तज्ज्ञांच्या माहितीनुसार, थॅलेसेमिया हा जन्मजात (congenital) रक्तविकार आहे, जो आई-वडिलांकडून मुलांमध्ये आनुवंशिक पद्धतीने येतो. या विकारात शरीरात हिमोग्लोबिन तयार होण्याच्या प्रक्रियेत अडथळा निर्माण होतो. हिमोग्लोबिनचे मुख्य काम शरीराच्या प्रत्येक भागापर्यंत ऑक्सिजन पोहोचवणे हे असते.

हिमोग्लोबिन योग्य प्रमाणात तयार न झाल्यास शरीरात ऑक्सिजन पोहोचण्याची क्षमता कमी होते. परिणामी अशक्तपणा, थकवा, रक्ताल्पता (anemia) आणि इतर आरोग्य समस्या निर्माण होऊ शकतात.

थॅलेसेमियाचे प्रकार किती? (Types of Thalassemia)

वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या मते, थॅलेसेमिया प्रामुख्याने दोन प्रकारचा असतो—

१) थॅलेसेमिया मायनर (Thalassemia Minor)

या प्रकारात लक्षणे अतिशय सौम्य असतात. अनेक वेळा व्यक्तीला कोणतीही ठळक लक्षणे जाणवत नाहीत आणि तो सामान्य जीवन जगू शकतो. काही लोकांना हा विकार असल्याचे आयुष्यभर कळतही नाही.

२) थॅलेसेमिया गंभीर (Thalassemia Major)

हा प्रकार गंभीर मानला जातो. यामध्ये शरीरात हिमोग्लोबिन अत्यल्प प्रमाणात तयार होते. लहान वयातच गंभीर रक्ताल्पता दिसू लागते आणि रुग्णाला वारंवार रक्त चढवावे (blood transfusion) लागते.

शरीरात दिसणारी महत्त्वाची लक्षणे (Common Symptoms)

थॅलेसेमिया मायनरमध्ये लक्षणे सौम्य असली तरी काही संकेतांकडे दुर्लक्ष करू नये—

सतत थकवा जाणवणे
शरीरात ऊर्जा कमी वाटणे
सौम्य अशक्तपणा
वारंवार चक्कर येणे
त्वचा फिकट दिसणे
काम करताना लवकर दम लागणे

थॅलेसेमिया गंभीरमध्ये ही लक्षणे अधिक तीव्र स्वरूपात दिसतात आणि बालपणापासूनच आरोग्यावर परिणाम होतो.

थॅलेसेमियाचे निदान कसे करावे? (How to Diagnose Thalassemia)

तज्ज्ञांच्या मते, थॅलेसेमिया ओळखण्यासाठी दोन चाचण्या अत्यंत महत्त्वाच्या ठरतात—

CBC (Complete Blood Count)- ही मूलभूत रक्त तपासणी असून हिमोग्लोबिनचे प्रमाण आणि रक्तातील इतर घटकांची माहिती मिळते.

Hb Electrophoresis (Hemoglobin Test)- या चाचणीत हिमोग्लोबिनचे प्रकार तपासले जातात. थॅलेसेमिया निश्चित करण्यासाठी ही चाचणी अत्यंत उपयुक्त मानली जाते.

वेळेवर या तपासण्या केल्यास विकार लवकर ओळखता येतो आणि योग्य व्यवस्थापन करता येते.

थॅलेसेमिया मायनर व गंभीरमधील फरक (Difference Between Minor and Major)

थॅलेसेमिया मायनर आणि गंभीरमधील मुख्य फरक आनुवंशिक कारणांमध्ये असतो. मायनर प्रकारात एकाच पालकाकडून दोषपूर्ण जीन (genes) मिळतो, तर गंभीर प्रकारात दोन्ही पालकांकडून दोषपूर्ण जीन (genes) मिळाल्यास गंभीर स्थिती निर्माण होते.

मायनर प्रकारात व्यक्ती साधारणपणे सामान्य जीवन जगू शकते; मात्र गंभीर प्रकारात नियमित उपचार आणि रक्त चढवणे आवश्यक ठरते. योग्य उपचार न झाल्यास जीवाला धोका निर्माण होऊ शकतो.

कोणता प्रकार अधिक धोकादायक? (Which Type is More Dangerous)

वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या मते, थॅलेसेमिया गंभीर हा प्रकार अधिक धोकादायक आहे. यात हिमोग्लोबिनचे प्रमाण अत्यंत कमी असल्याने गंभीर रक्ताल्पता निर्माण होते. अनेकदा जन्मानंतर काही महिन्यांतच लक्षणे दिसू लागतात आणि रुग्णाला वारंवार रक्त चढवावे लागते.

त्याउलट, थॅलेसेमिया मायनरमध्ये लक्षणे सौम्य असल्याने व्यक्ती सामान्य जीवन जगू शकते.

थॅलेसेमियापासून बचाव कसा करावा? (Prevention and Management)

थॅलेसेमियापासून बचावासाठी जागरूकता आणि वेळेवर तपासणी अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.

विवाहापूर्वी दोन्ही जोडीदारांनी थॅलेसेमिया तपासणी करून घ्यावी.
कुटुंबात या विकाराचा इतिहास असल्यास गर्भधारणेदरम्यान विशेष तपासण्या करणे आवश्यक ठरते.
डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय लोह (आयर्न) सप्लिमेंट घेऊ नयेत, कारण काही रुग्णांमध्ये शरीरात लोहचे प्रमाण जास्त असू शकते.
नियमित वैद्यकीय सल्ला आणि संतुलित आहार यामुळे या विकाराचे व्यवस्थापन प्रभावीपणे करता येते.

वेळेवर तपासणीच ठरते जीवनरक्षक (Early Screening Saves Lives)

तज्ज्ञांच्या मते, थॅलेसेमिया हा पूर्णपणे टाळता येणारा विकार नसला तरी योग्य वेळी तपासणी आणि जागरूकता यामुळे पुढील पिढ्यांवर होणारा परिणाम मोठ्या प्रमाणात कमी करता येतो. त्यामुळे सतत थकवा किंवा अशक्तपणा जाणवत असल्यास त्याकडे दुर्लक्ष न करता वेळेवर वैद्यकीय तपासणी करणे आवश्यक ठरते.