दम्याचा अटॅक येणार हे काही तास आधीच कळतं! शरीर देतं ‘हे’ संकेत पण दुर्लक्ष करू नका; डॉक्टरांनी सांगितली लक्षणं

संत परमानंद हॉस्पिटल, दिल्ली येथील फुफ्फुसांचे आजार, गंभीर आजार आणि झोपेशी संबंधित आजारांचे तज्ज्ञ डॉ. दीपांश गुप्ता यांनी जनसत्ताला सांगितले की, अस्थमाचा अटॅक म्हणजे श्वासाच्या नळ्यांना सूज येऊन त्या अरुंद होणे. त्यामुळे हवा फुफ्फुसांपर्यंत पोहोचणे आणि फुफ्फुसातून बाहेर जाणे कठीण होते. याला ब्रॉन्कोस्पाझम (Bronchospasm) असेही म्हणतात. यामुळे छातीत जडपणा किंवा आवळल्यासारखे वाटणे, श्वास घेण्यास त्रास होणे, खोकला आणि श्वास घेताना शिट्टीसारखा किंवा सायं-सायं आवाज येऊ शकतो.

अस्थमाचा अटॅक अचानक येतो की त्याआधी शरीर काही संकेत देते?

अस्थमाचा अटॅक नेहमीच अचानक येतो असे नाही. काही रुग्णांमध्ये अटॅक येण्यापूर्वी खोकला वाढणे, छातीत जडपणा जाणवणे, श्वास घेण्यास त्रास होणे किंवा श्वास घेताना सायं-सायं आवाज येणे अशी लक्षणे वाढू शकतात. मात्र, काही वेळा कोणतीही स्पष्ट लक्षणे न दिसता अटॅक अचानक सुरू होऊ शकतो.

व्हायरल इन्फेक्शन, धूळ-धूर, ॲलर्जी, थंड हवा किंवा हवामानातील बदल यामुळे अटॅक वाढू शकतो. त्यामुळे अस्थमाच्या रुग्णांनी आपल्या नेहमीच्या लक्षणांमध्ये काही बदल होत आहेत का, याकडे लक्ष द्यावे आणि डॉक्टरांनी सांगितलेल्या उपचारांच्या प्लॅनचे पालन करावे.

अस्थमाचा अटॅक किती वेळ राहतो?

अस्थमाच्या अटॅकची लक्षणे काही मिनिटांपासून अनेक तासांपर्यंत राहू शकतात. वेळेवर उपचार न मिळाल्यास किंवा अटॅक गंभीर असल्यास हा त्रास अनेक दिवसही राहू शकतो. गंभीर परिस्थितीत श्वास घेण्यास खूप त्रास होऊ शकतो आणि ही स्थिती जीवघेणीही ठरू शकते.

अस्थमाच्या अटॅकची लक्षणे कशी ओळखायची?

छातीत जडपणा किंवा आवळल्यासारखे वाटणे, श्वास घेताना सायं-सायं आवाज येणे, खूप जास्त श्वास लागणे आणि सतत खोकला येणे ही अस्थमाच्या अटॅकची प्रमुख लक्षणे असू शकतात.

अस्थमाच्या रुग्णाला इनहेलर घेतल्यानंतरही श्वास घेण्यास त्रास होत असेल, तर त्याने लवकरात लवकर डॉक्टरांशी संपर्क साधावा. प्रत्येक वेळी अस्थमाचा अटॅक येण्याआधी शरीर स्पष्ट संकेत देतेच असे नाही. काही वेळा लक्षणे अचानक सुरू होऊ शकतात.

मात्र, काही रुग्णांमध्ये आधीपासूनच खोकला, सर्दी किंवा श्वासाशी संबंधित त्रास वाढू शकतो. व्हायरल इन्फेक्शन, न्यूमोनिया किंवा इतर संसर्गामुळेही काही लोकांमध्ये अस्थमाचा अटॅक येऊ शकतो.

ॲलर्जी आणि अस्थमाचा काय संबंध आहे?

अनेक लोकांमध्ये ॲलर्जीमुळे अस्थमाचा त्रास वाढू शकतो. धूळ, धूर, परागकण, परफ्यूम, थंड हवा किंवा इतर ॲलर्जी निर्माण करणाऱ्या गोष्टींच्या संपर्कात आल्यावर काही लोकांच्या श्वासाच्या नळ्यांना सूज येऊन त्या अरुंद होऊ शकतात.

ॲलर्जीमुळे ॲलर्जिक रायनायटिस म्हणजेच सतत शिंका येणे आणि नाक वाहणे असा त्रासही होऊ शकतो. काही लोकांना यासोबत अस्थमाचाही त्रास असू शकतो.

अस्थमाच्या रुग्णांना सकाळी खोकला का वाढतो?

अस्थमाच्या रुग्णांना रात्रीच्या वेळी श्वासाशी संबंधित त्रास वाढू शकतो. सकाळी उठल्यानंतर श्वासाच्या नळ्यांमध्ये जमा झालेला कफ पूर्णपणे बाहेर न पडल्यामुळे खोकला आणि कफाचा त्रास जास्त जाणवू शकतो.

मात्र, सकाळी वारंवार खोकला येतो म्हणजे तो अस्थमामुळेच आहे असे मानणे योग्य नाही. यामागे इतर कारणेही असू शकतात.

एखाद्या व्यक्तीला स्वतःला अस्थमा आहे हे कसे कळेल?

फक्त लक्षणे पाहून स्वतःहून अस्थमा आहे असे ठरवता येत नाही. वारंवार छातीत जडपणा जाणवणे, श्वास लागणे, श्वास घेताना सायं-सायं आवाज येणे, खोकला किंवा हवामान बदलल्यावर श्वास घेण्यास त्रास होणे अशी लक्षणे असतील, तर डॉक्टरांकडून तपासणी करून घ्यावी.

विशेषतः धूळ-माती, धूर, थंड हवा किंवा एखाद्या ठराविक ॲलर्जी निर्माण करणाऱ्या गोष्टीच्या संपर्कात आल्यानंतर त्रास वाढत असेल, तर अस्थमाची तपासणी करणे गरजेचे असू शकते.

अस्थमा ओळखण्यासाठी कोणती तपासणी केली जाते?

अस्थमाची तपासणी करण्यासाठी डॉक्टर पल्मोनरी फंक्शन टेस्ट (PFT) किंवा स्पायरोमेट्री सारख्या तपासण्या करू शकतात. यामुळे फुफ्फुसे किती चांगल्या प्रकारे काम करत आहेत आणि श्वासाच्या नळ्यांमध्ये अडथळा आहे का, हे समजण्यास मदत होते.

त्यामुळे फक्त लक्षणे पाहून स्वतःहून अस्थमा असल्याचे ठरवू नये.

धूर, परफ्यूम आणि थंड हवेमुळे खोकला येत असेल तर तो अस्थमा आहे का?

या गोष्टींच्या संपर्कात आल्यानंतर खोकला, श्वास लागणे, छातीत जडपणा किंवा श्वास घेताना सायं-सायं आवाज येणे ही अस्थमाची लक्षणे असू शकतात. मात्र, फक्त या लक्षणांवरून अस्थमा आहे असे निश्चित सांगता येत नाही.

ही लक्षणे ॲलर्जी किंवा श्वासाशी संबंधित इतर समस्यांमुळेही होऊ शकतात. हा त्रास वारंवार होत असेल, तर डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणे चांगले.

सीजनल अस्थमा म्हणजे काय?

काही लोकांमध्ये ठराविक ऋतूमध्ये किंवा हवामान बदलताना अस्थमाची लक्षणे जास्त दिसतात. याला सीजनल अस्थमा असे म्हणतात.

अशा रुग्णांमध्ये हवामानानुसार बदलणारे ॲलर्जी निर्माण करणारे घटक, थंड हवा किंवा व्हायरल इन्फेक्शन यामुळे त्रास वाढू शकतो. रुग्णाची लक्षणे आणि अस्थमाची तीव्रता पाहून उपचार ठरवले जातात.

Peak Flow Meter म्हणजे काय आणि त्याचा उपयोग कसा होतो?

Peak Flow Meter हे एक उपकरण आहे. याच्या मदतीने फुफ्फुसातून हवा किती वेगाने बाहेर काढता येते, हे मोजता येते. याला Peak Expiratory Flow Rate (PEFR) म्हणतात.

अनेक दिवसांपासून अस्थमाचा त्रास असलेल्या रुग्णांसाठी याची नियमित नोंद ठेवणे उपयोगी ठरू शकते. जर रीडिंग सतत कमी होत असेल किंवा सकाळ आणि संध्याकाळच्या रीडिंगमध्ये नेहमीपेक्षा जास्त फरक दिसत असेल, तर अस्थमा व्यवस्थित नियंत्रणात नसल्याचे संकेत मिळू शकतात.

याची योग्य पद्धतीने नोंद कशी ठेवायची आणि कोणती रीडिंग सामान्य मानायची, हे डॉक्टरांच्या सल्ल्याने ठरवावे.

अस्थमाच्या रुग्णांनी कोणत्या गोष्टी टाळाव्यात?

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे आपल्या अस्थमाचा त्रास कोणत्या गोष्टींमुळे वाढतो हे ओळखून त्यापासून दूर राहण्याचा प्रयत्न करावा.

धूळ-माती, धूर, परफ्यूम, थंड हवा, हवामानातील बदल किंवा एखाद्या विशिष्ट ॲलर्जीमुळे त्रास वाढत असेल, तर अशा परिस्थितीत जास्त काळजी घ्यावी.

हवामान बदलताना काही रुग्णांना मास्क वापरण्याची आणि डॉक्टरांनी सांगितलेली औषधे नियमित घेण्याची गरज असू शकते.

अस्थमाच्या रुग्णांसाठी लसीकरण का महत्त्वाचे असू शकते?

काही श्वसनाचे संसर्ग अस्थमाचा त्रास वाढवू शकतात. त्यामुळे रुग्णाचे वय, आरोग्य आणि इतर जोखीम पाहून डॉक्टर इन्फ्लुएन्झा आणि न्यूमोकोकल लसीकरणाचा सल्ला देऊ शकतात.

कोणत्या लसी आवश्यक आहेत, हे डॉक्टरांचा वैयक्तिक सल्ला घेऊन ठरवावे.

अस्थमाचा उपचार कसा केला जातो?

अस्थमाचा उपचार त्याची तीव्रता आणि तो किती नियंत्रणात आहे यावर अवलंबून असतो.

सौम्य अटॅक असल्यास डॉक्टरांनी सांगितलेले रिलीव्हर औषध किंवा इनहेलर वापरला जाऊ शकतो. मध्यम किंवा गंभीर अटॅक असल्यास नेब्युलायझेशन, स्टेरॉइड्स किंवा हॉस्पिटलमध्ये उपचार घेण्याची गरज पडू शकते.

गंभीर परिस्थितीत रुग्णाला ICUमध्येही ठेवावे लागू शकते. औषधांचे प्रमाण किंवा इनहेलर किती वेळा वापरायचा हे स्वतःहून वाढवू नये.

अस्थमाचे रुग्ण व्यायाम करू शकतात का?

अस्थमा आहे म्हणजे व्यायाम पूर्णपणे बंद करावा असे नाही. डॉक्टरांचा सल्ला घेऊन आणि अस्थमा योग्य प्रकारे नियंत्रणात ठेवून नियमित शारीरिक हालचाल करणे आरोग्यासाठी फायदेशीर ठरू शकते.

व्यायाम करताना वारंवार श्वास लागणे, खोकला येणे किंवा छातीत जडपणा जाणवत असेल, तर डॉक्टरांना याबद्दल सांगावे.

अस्थमामध्ये आहाराची काळजी कशी घ्यावी?

अस्थमाच्या रुग्णांसाठी एकच ठराविक आहार असणे आवश्यक नाही. एखाद्या व्यक्तीला विशिष्ट पदार्थाची ॲलर्जी असल्याचे तपासणीतून स्पष्ट झाले असेल आणि त्या पदार्थामुळे त्रास वाढत असेल, तर डॉक्टरांच्या सल्ल्याने तो पदार्थ टाळावा.

फक्त एखादा पदार्थ अस्थमा वाढवतो असे ऐकून अनेक पदार्थ स्वतःहून आहारातून काढून टाकणे योग्य नाही.

ॲलर्जीची तपासणी कशी केली जाते?

डॉक्टरांना ॲलर्जीचा संशय असल्यास परिस्थितीनुसार स्किन प्रिक टेस्ट किंवा ब्लड टेस्ट केली जाऊ शकते.

ॲलर्जीच्या तपासणीमुळे कोणत्या गोष्टीमुळे ॲलर्जी होऊ शकते, हे शोधण्यास मदत होते. मात्र, प्रत्येक अस्थमाच्या रुग्णाला सर्व प्रकारच्या ॲलर्जीच्या तपासण्या करण्याची गरज असतेच असे नाही.

आंघोळ करताना अस्थमाच्या रुग्णांना श्वास का लागू शकतो?

आंघोळ करताना गरम पाण्याची वाफ, जास्त ओलावा, तापमानात अचानक होणारा बदल किंवा बाथरूममध्ये असलेली बुरशी यामुळे काही संवेदनशील लोकांना श्वासाशी संबंधित त्रास होऊ शकतो.

मात्र, आंघोळ करताना श्वास लागणे हे केवळ अस्थमामुळेच होते असे नाही. हा त्रास वारंवार होत असेल, तर डॉक्टरांकडून त्यामागचे कारण तपासून घ्यावे.

(Disclaimer: वरील माहिती प्राप्त माहितीवर आधारित असून अधिक माहितीसाठी तज्ज्ञ/डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.)