पित्तदोष वाढल्यामुळे अ‍ॅसिडिटी अन् जळजळ होतेय? जाणून घ्या आयुर्वेदानुसार कारणे, लक्षणे आणि घरगुती उपाय

पित्त दोष का वाढतो?

आयुर्वेदानुसार पित्त वाढण्यामागे चुकीचा आहार आणि विस्कळीत दिनचर्या ही प्रमुख कारणे आहेत.

• खूप तिखट, आंबट, तेलकट आणि प्रक्रिया केलेले (प्रोसेस्ड) पदार्थ खाणे
• उशिरापर्यंत जागरण
• सतत तणावाखाली राहणे
• वेळेवर जेवण न करणे किंवा जेवण टाळणे
• उन्हाळ्यात किंवा गरम हवामानात कमी पाणी पिणे
• मद्यपान आणि अतिउष्ण वातावरणात जास्त वेळ राहणे

आयुर्वेदातील चरक संहितामध्येही अति तिखट, आंबट आणि उष्ण गुणधर्म असलेले पदार्थ पित्त वाढवू शकतात, असा उल्लेख आढळतो.

पित्त वाढल्याची सुरुवातीची लक्षणे

पित्त वाढल्यावर शरीर अनेक संकेत देऊ लागते. सुरुवातीला ही लक्षणे सामान्य वाटू शकतात, मात्र त्याकडे दुर्लक्ष करू नये.

• छातीत जळजळ व अ‍ॅसिडिटी
• आंबट ढेकर येणे
• तोंडात वारंवार अल्सर येणे
• जास्त घाम येणे
• शरीरात सतत उष्णता जाणवणे
• त्वचेवर लाल चट्टे किंवा पुरळ
• पटकन राग येणे
• डोळ्यांची जळजळ
• डोकेदुखी
• अस्वस्थता आणि चिडचिड वाढणे

पित्त शांत करण्यासाठी आहारात करा ‘हे’ बदल

१. गायीच्या तुपाचा समावेश करा

सकाळी उठल्यानंतर कोमट पाण्यासोबत एक चमचा गायीचे तूप घेतल्यास पित्त संतुलित होण्यास मदत होऊ शकते. हा उपाय नियमितपणे केल्यास हळूहळू परिणाम जाणवू शकतात.

२. थंड प्रकृतीचे पदार्थ खा

काकडी, दुधी भोपळा, टरबूज, कलिंगड, डाळिंब यांसारखे पाण्याचे प्रमाण जास्त असलेले पदार्थ शरीरातील उष्णता कमी करण्यास मदत करतात.

३. जिरे किंवा धण्याचे पाणी प्या

जिरे किंवा धण्याच्या बियांचे पाणी पिणे अॅसिडिटी आणि पोटातील जळजळ कमी करण्यासाठी उपयुक्त मानले जाते.

४. जेवणानंतर बडीशेप खा

बडीशेप ही शीतल गुणधर्माची असल्याने ती पचन सुधारण्यास आणि पित्त शांत करण्यास मदत करू शकते.

५. नारळ पाणी प्या

नारळ पाणी शरीराला हायड्रेट ठेवते आणि इलेक्ट्रोलाइट्सची कमतरता भरून काढण्यास मदत करते. आयुर्वेदात ते पित्त शांत करणारे पेय मानले जाते.

जीवनशैलीत हे बदलही महत्त्वाचे

• जास्त वेळ उन्हात राहणे टाळा.
• अतितिखट, आंबट आणि खारट पदार्थ कमी खा.
• मद्यपान टाळा.
• शक्यतो थंड किंवा कोमट पाण्याने अंघोळ करा.
• शीतली प्राणायाम, शीतकारी प्राणायाम आणि ध्यानाचा नियमित सराव करा.
• दररोज ७ ते ८ तासांची पुरेशी झोप घ्या.
• तणाव कमी ठेवण्यासाठी योग आणि श्वसनाचे व्यायाम करा.
• आयुर्वेदिक औषधे स्वतःहून घेऊ नका

आयुर्वेदात अविपत्तीकर चूर्ण, शंख भस्म आणि शतावरी घृत यांसारखी औषधे पित्त संतुलित करण्यासाठी वापरली जातात. मात्र, ही औषधे केवळ पात्र आयुर्वेद चिकित्सकांच्या सल्ल्यानंतरच घ्यावीत.

वारंवार अ‍ॅसिडिटी, अंगाची आग, तोंडातील अल्सर, त्वचेची जळजळ किंवा चिडचिड होत असेल, तर ते पित्त वाढल्याचे संकेत असू शकतात. अशा वेळी थंड प्रकृतीचा आहार, पुरेसे पाणी, नियमित झोप आणि संतुलित जीवनशैलीचा अवलंब फायदेशीर ठरू शकतो. मात्र, ही लक्षणे दीर्घकाळ कायम राहिल्यास किंवा तीव्र स्वरूपाची असल्यास स्वतः उपचार करण्याऐवजी आयुर्वेद तज्ज्ञ किंवा डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.