सतत पोट फुगतंय पण गॅस म्हणून करताय दुर्लक्ष? असू शकतात ‘ही’ गंभीर कारणं, डॉक्टरांनी दिली माहिती

चुकीचा आहार, अनियमित जीवनशैली, बद्धकोष्ठता, ताणतणाव आणि पचनाशी संबंधित काही समस्यांमुळेही ब्लोटिंग होऊ शकते. आता प्रश्न असा आहे की, ब्लोटिंग म्हणजे नेमके काय आणि ते का होते?

नवी दिल्लीतील सर गंगाराम रुग्णालयाचे गॅस्ट्रोएन्टेरोलॉजिस्ट डॉ. (प्रो.) अनिल अरोरा यांनी जनसत्ताला सांगितले की, पोट किंवा आतड्यांमध्ये फुगल्यासारखे, ताणल्यासारखे किंवा जडपणा जाणवतो, तेव्हा त्याला ब्लोटिंग म्हणतात. प्रत्येक वेळी पोटातील गॅसचे प्रमाण वाढल्यामुळेच ब्लोटिंग होते असे नाही.

अनेक वेळा गॅसचे प्रमाण सामान्य असतानाही आतड्यांमधून मेंदूपर्यंत जाणाऱ्या संकेतांबाबतची संवेदनशीलता वाढल्यामुळे व्यक्तीला पोट जास्त फुगल्यासारखे वाटू शकते. चला, डॉक्टरांकडून जाणून घेऊया की ब्लोटिंग कसे होते, यासाठी कोणती कारणे जबाबदार आहेत आणि यापासून बचाव करण्यासाठी काय करावे.

ब्लोटिंगची मुख्य दोन कारणे

डॉक्टर अनिल अरोरा यांनी सांगितले की, ब्लोटिंगची दोन प्रमुख कारणे असू शकतात. पहिले कारण म्हणजे पोट आणि आतड्यांमध्ये प्रत्यक्षात गॅसचे प्रमाण वाढणे. दुसरे कारण म्हणजे गॅसचे प्रमाण सामान्य असतानाही आतड्यांमधून मेंदूकडे जाणारे संकेत जास्त संवेदनशील होणे. अशा परिस्थितीत मेंदू सामान्य प्रमाणातील गॅसलाही जास्त जाणवतो. याला हायपर सेन्सिटिव्ह किंवा हायपरॲक्टिव्ह सेन्सरी सिस्टम म्हणतात.

ताणतणाव आणि झोपेच्या कमतरतेमुळे ब्लोटिंग वाढू शकते

मेंदू आणि आतड्यांच्या आरोग्याचा संबंधही ब्लोटिंगच्या समस्येत महत्त्वाची भूमिका बजावतो. ताणतणाव, चिंता, अस्वस्थता आणि झोपेची कमतरता यामुळे आतडे आणि मेंदू यांच्यातील संकेतांवर परिणाम होऊ शकतो. अशावेळी पोटातील गॅसचे प्रमाण सामान्य असतानाही व्यक्तीला पोट फुगणे, जडपणा किंवा ताण जाणवू शकतो. त्यामुळे ब्लोटिंगला फक्त खाण्यापिण्याशी संबंधित समस्या मानणे योग्य नाही.

तरुणांमध्येही ब्लोटिंग का वाढत आहे?

ब्लोटिंग ही केवळ एखाद्या विशिष्ट वयातील समस्या नाही. आज कमी शारीरिक हालचाल, बराच वेळ बसून राहण्याची जीवनशैली आणि अल्ट्रा-प्रोसेस्ड फूडचे जास्त सेवन यामुळे तरुणांमध्येही ही समस्या दिसून येत आहे. जास्त चरबीयुक्त, तिखट आणि जास्त कॅलरी असलेले पदार्थ पचनावर परिणाम करू शकतात. यामुळे पूर्णपणे न पचलेले अन्न मोठ्या आतड्यात पोहोचू शकते आणि त्यामुळे ब्लोटिंग होऊ शकते.

आतड्यांमधील बॅक्टेरियामुळेही गॅस वाढतो का?

आतड्यांमध्ये असलेले बॅक्टेरिया पोटातील गॅस आणि ब्लोटिंगचे कारण ठरू शकतात. मोठ्या आतड्यात असलेले बॅक्टेरिया पूर्णपणे न पचलेले अन्न तोडतात. या प्रक्रियेत गॅस तयार होतो. जर मोठ्या प्रमाणात असे अन्न मोठ्या आतड्यात पोहोचले, जे लहान आतडे पूर्णपणे पचवू शकत नाही, तर गॅसचे प्रमाण वाढू शकते आणि त्यामुळे ब्लोटिंग होऊ शकते.

छोले, काळे हरभरे आणि राजम्यामुळे गॅस का होतो?

काही पदार्थांमुळे कोणत्याही वयाच्या व्यक्तीला गॅस होऊ शकतो. पांढरे छोले, काळे हरभरे आणि राजमा यामध्ये रेफिनोज आणि स्टॅकिओजसारखे पदार्थ आढळतात. लहान आतडे हे पदार्थ पूर्णपणे पचवू शकत नाही. जेव्हा ते मोठ्या आतड्यात पोहोचतात, तेव्हा बॅक्टेरिया त्यांचे आंबवण्याची प्रक्रिया करतात आणि गॅस तयार होऊ शकतो. त्यामुळे हे पदार्थ खाल्ल्यानंतर अनेकांना गॅस आणि ब्लोटिंगचा त्रास जाणवतो.

बद्धकोष्ठतेमुळेही ब्लोटिंग होऊ शकते

बद्धकोष्ठता हे ब्लोटिंगचे एक महत्त्वाचे कारण असू शकते. तोंडापासून गुदद्वारापर्यंत पचनसंस्था एका सलग मार्गाप्रमाणे काम करते. त्यामध्ये अन्न आणि मल नियमितपणे पुढे जाणे आवश्यक असते. जर मल अनेक दिवस आतड्यांमध्ये अडकून राहिला, तर पोट फुगणे आणि ब्लोटिंगची समस्या होऊ शकते.

IBS मुळेही ब्लोटिंग होऊ शकते

इरिटेबल बॉवेल सिंड्रोम (IBS) मध्ये आतड्यांची संवेदनशीलता वाढू शकते आणि पोट फुगणे हे त्याचे एक सामान्य लक्षण असू शकते. डॉक्टरांच्या मते, या समस्येमध्ये आतडे आणि मेंदू यांच्यातील संकेतांची वाढलेली संवेदनशीलताही महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते.

ब्लोटिंगची प्रमुख लक्षणे

• पोट फुगल्यासारखे किंवा जड वाटणे
• पोट ताणलेले, खेचल्यासारखे किंवा फुगलेले वाटणे
• पोटात गॅस किंवा गुडगुडण्यासारखे जाणवणे
• वारंवार ढेकर येणे किंवा गॅस होणे
• पोटात अस्वस्थता किंवा सौम्य वेदना होणे
• लवकर पोट भरल्यासारखे वाटणे किंवा जेवल्यानंतर नेहमीपेक्षा जास्त भरल्यासारखे वाटणे
• बद्धकोष्ठता किंवा जुलाबासोबत पोट फुगणे हेही ब्लोटिंगचे लक्षण असू शकते.

FODMAP पदार्थांमुळे ब्लोटिंग वाढू शकते

काही कार्बोहायड्रेट्स लहान आतड्यात पूर्णपणे पचत किंवा शरीरात शोषले जात नाहीत. त्यांना FODMAPs म्हणतात. यामध्ये ओलिगोसॅकराइड्स आणि पॉलीओल्ससारखे पदार्थ समाविष्ट असतात. हे पदार्थ मोठ्या आतड्यात पोहोचल्यानंतर बॅक्टेरियाकडून आंबवले जातात आणि त्यामुळे गॅस तसेच ब्लोटिंग वाढू शकते. FODMAP पदार्थ प्रत्येक व्यक्तीसाठी समस्या निर्माण करतातच असे नाही. विशेषतः IBS (Irritable Bowel Syndrome) असलेल्या काही लोकांमध्ये यामुळे ब्लोटिंग आणि इतर पचनाशी संबंधित समस्या वाढू शकतात.

लॅक्टोज इनटॉलरन्स आणि ग्लूटेनशी संबंधित समस्या

लॅक्टोज इनटॉलरन्समध्ये शरीर लॅक्टोजचे योग्य प्रकारे पचन करू शकत नाही. त्यामुळे दूध किंवा दुग्धजन्य पदार्थ घेतल्यानंतर गॅस आणि ब्लोटिंग होऊ शकते. त्याचप्रमाणे सीलिएक डिसीजसारख्या समस्यांमध्ये ग्लूटेनशी संबंधित त्रासामुळे पचनाच्या समस्या होऊ शकतात. मात्र, प्रत्येक व्यक्तीमध्ये दूध किंवा ग्लूटेन हे ब्लोटिंगचे कारण असतेच असे नाही.

मासिक पाळीदरम्यान पोट का फुगते?

महिलांमध्ये मासिक पाळीच्या आसपास होणारे हार्मोनल बदल आतड्यांची हालचाल म्हणजेच अन्न पुढे जाण्याच्या गतीवर परिणाम करू शकतात. आतड्यांची हालचाल मंदावल्यास बद्धकोष्ठता आणि ब्लोटिंगची समस्या वाढू शकते. गर्भावस्थेतही हार्मोनल बदलांमुळे बद्धकोष्ठता आणि ब्लोटिंग होण्याची शक्यता वाढू शकते.

सतत ब्लोटिंग होत असेल तर काय करावे?

एखाद्या व्यक्तीला बराच काळ सतत ब्लोटिंगची समस्या असेल, तर डॉक्टर लक्षणांनुसार काही तपासण्या करण्याचा सल्ला देऊ शकतात. यामध्ये H. pylori, लॅक्टोज इनटॉलरन्स, ग्लूटेन किंवा सीलिएकशी संबंधित तपासण्या आणि इतर आवश्यक चाचण्यांचा समावेश असू शकतो. प्रत्येक व्यक्तीला या सर्व तपासण्या करण्याची गरज नसते.

ब्लोटिंगसोबत ही धोक्याची लक्षणे दुर्लक्षित करू नका

जर ब्लोटिंग अचानक सुरू झाले असेल, सतत वाढत असेल, व्यक्तीचे वय जास्त असेल, कोणतेही कारण नसताना वजन कमी होत असेल किंवा हिमोग्लोबिन कमी असेल, तर याला फक्त गॅस समजून दुर्लक्ष करू नये. ही काही धोक्याची लक्षणे आहेत. अशा परिस्थितीत कोणतीही गंभीर समस्या आहे का हे जाणून घेण्यासाठी डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणे आवश्यक असू शकते.

हिमोग्लोबिन कमी असताना ब्लोटिंग का चिंतेची बाब आहे?

जर ब्लोटिंगसोबत हिमोग्लोबिनही कमी असेल, तर त्यामागचे कारण समजून घेणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, पोट किंवा पचनसंस्थेत कोणत्याही प्रकारचा अडथळा किंवा गाठ असल्यास अन्नाच्या नेहमीच्या मार्गात अडथळा निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे पोट फुगल्यासारखे वाटू शकते. अशा परिस्थितीत इतर लक्षणांसोबत हिमोग्लोबिन कमी असणे हेही महत्त्वाचे संकेत ठरू शकते.

ब्लोटिंग जुने असेल तर कोणत्या तपासण्या कराव्यात?

जर एखाद्या व्यक्तीला अनेक वर्षांपासून ब्लोटिंगची समस्या असेल, वजन कमी झाले नसेल आणि हिमोग्लोबिन सामान्य असेल, तर गंभीर आजाराची शक्यता कमी असू शकते. मात्र, एखाद्या वयस्कर व्यक्तीमध्ये ब्लोटिंग अचानक सुरू झाले असेल, वजन कमी झाले असेल किंवा इतर धोक्याची लक्षणे असतील, तर डॉक्टर रक्त तपासणीसोबत एंडोस्कोपी आणि अल्ट्रासाऊंडसारख्या तपासण्यांचा सल्ला देऊ शकतात.

ब्लोटिंग टाळण्यासाठी आहारात काय बदल करावेत?

डॉक्टर अनिल अरोरा यांनी ब्लोटिंगची समस्या टाळण्यासाठी आहारातून प्रोसेस्ड फूड कमी करण्याचा सल्ला दिला आहे. तसेच खूप जास्त तेल, तूप, लोणी, लाल मिरची आणि तिखट पदार्थांचे सेवन कमी करावे. एकावेळी खूप जास्त अन्न खाण्याऐवजी थोडे-थोडे आणि गरजेनुसार खाणे चांगले ठरू शकते.

रात्रीचे जेवण आणि झोपण्यामध्ये अंतर ठेवा

रात्रीचे जेवण केल्यानंतर लगेच झोपू नये. डॉक्टरांनी रात्रीचे जेवण आणि झोपण्यामध्ये सुमारे तीन तासांचे अंतर ठेवण्याचा आणि जेवल्यानंतर थोडा वेळ चालण्याचा सल्ला दिला आहे. यामुळे पचनक्रिया चांगल्या प्रकारे होण्यास मदत होऊ शकते.

ब्लोटिंगला फक्त गॅस समजून दुर्लक्ष करू नका

कधीकधी पोट फुगणे हे आहार, बद्धकोष्ठता किंवा काही पदार्थांमुळे होऊ शकते. मात्र, जर ब्लोटिंग सतत होत असेल, अचानक सुरू झाले असेल किंवा त्यासोबत वजन कमी होणे, हिमोग्लोबिन कमी होणे यांसारखी लक्षणे दिसत असतील, तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आणि गरजेनुसार तपासण्या करून घेणे आवश्यक आहे. जीवनशैली आणि आहारात बदल करून ब्लोटिंगची समस्या नियंत्रणात ठेवण्यास मदत होऊ शकते.

(Disclaimer: वरील माहिती प्राप्त माहितीवर आधारित असून अधिक माहितीसाठी तज्ज्ञ/डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.)