Bone Density Test: आजकाल फिट राहण्यासाठी अनेकजण नियमित जिममध्ये व्यायाम करतात किंवा घरी योगा, वॉक आणि हलका व्यायाम करतात. मात्र, शरीर तंदुरुस्त दिसत असलं तरी हाडे आतून कमकुवत होत असू शकतात. अनेकदा हाडे ठिसूळ होण्याची प्रक्रिया वर्षानुवर्षे सुरू असते, पण त्याची कोणतीही लक्षणे जाणवत नाहीत. अचानक किरकोळ पडल्यावर फ्रॅक्चर झाल्यानंतरच हाडे कमकुवत असल्याचे लक्षात येते. तज्ज्ञांच्या मते, Bone Density Test (DEXA Scan) ही अशी तपासणी आहे जी हाडांची वास्तविक ताकद आणि घनता (Bone Mineral Density) मोजते. योग्य वेळी ही चाचणी केल्यास ऑस्टिओपोरोसिससारख्या गंभीर समस्येचा धोका आधीच ओळखता येतो आणि वेळेत उपचार सुरू करता येतात.

Bone Density Test म्हणजे काय?

Bone Density Test किंवा DEXA (DXA) Scan ही हाडांमधील खनिजांचे, विशेषतः कॅल्शियमचे प्रमाण मोजणारी विशेष तपासणी आहे. या तपासणीत मुख्यतः कूल्हा (Hip) आणि पाठीचा कणा (Spine) यांची हाडांची घनता मोजली जाते.

या तपासणीच्या आधारे डॉक्टर ‘या’ गोष्टी ओळखू शकतात.

  • हाडे पूर्णपणे सामान्य आहेत का?
  • हाडे कमकुवत होण्यास सुरुवात झाली आहे का? (Osteopenia)
  • ऑस्टिओपोरोसिस विकसित झाला आहे का?

या तपासणीत अतिशय कमी प्रमाणात एक्स-रे किरणांचा वापर केला जात असल्याने ती सुरक्षित मानली जाते.

हेही वाचा

DEXA Scan कसा केला जातो?

ही तपासणी पूर्णपणे वेदनारहित आणि नॉन-इनवेसिव्ह आहे.

तपासणीची प्रक्रिया:

  • रुग्णाला सपाट टेबलवर झोपवले जाते.
  • DEXA मशीन शरीरावरून हळूहळू फिरते.
  • हिप आणि स्पाइनची स्कॅनिंग केली जाते.
  • संपूर्ण प्रक्रिया साधारण 10 ते 20 मिनिटांत पूर्ण होते.
  • इंजेक्शन, भूल किंवा विशेष तयारीची गरज नसते.

रिपोर्टमध्ये T-Score म्हणजे काय?

DEXA Scan च्या रिपोर्टमध्ये मुख्यतः T-Score दिला जातो.

  • +1 ते -1 : हाडे सामान्य
  • -1 ते -2.5 : Osteopenia (हाडे कमकुवत होण्याची सुरुवात)
  • -2.5 किंवा त्यापेक्षा कमी : Osteoporosis (हाडे खूप ठिसूळ)

Bone Density Test कोणासाठी गरजेची?

प्रत्येक व्यक्तीला ही तपासणी नियमितपणे करण्याची गरज नसते. मात्र, खालील व्यक्तींनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याने ही चाचणी करून घ्यावी.

६५ वर्षांवरील महिला

रजोनिवृत्तीनंतर इस्ट्रोजेन हार्मोन कमी झाल्यामुळे हाडे वेगाने कमकुवत होऊ शकतात.

४५ वर्षांपूर्वी मेनोपॉज आलेल्या महिला

लवकर रजोनिवृत्ती किंवा दोन्ही अंडाशय काढण्याची शस्त्रक्रिया झालेल्या महिलांमध्ये धोका अधिक असतो.

दीर्घकाळ स्टेरॉइड औषधे घेणारे

स्टेरॉइड औषधांचा दीर्घकालीन वापर हाडांची झीज वाढवू शकतो.

५० वर्षांनंतर वारंवार फ्रॅक्चर झालेले

किरकोळ पडल्यावर हाड मोडणे किंवा एकापेक्षा अधिक वेळा फ्रॅक्चर होणे हे ऑस्टिओपोरोसिसचे संकेत असू शकतात.

हेही वाचा

कुटुंबात ऑस्टिओपोरोसिसचा इतिहास

आई-वडिलांना विशेषतः हिप फ्रॅक्चर झाले असल्यास धोका वाढू शकतो.

कमी वजन असलेले लोक

BMI खूप कमी असल्यास हाडे ठिसूळ होण्याची शक्यता अधिक असते.

हाडे कमकुवत असल्याचे नेहमी वेदनांवरून कळत नाही

ऑस्टिओपोरोसिस हा अनेकदा ‘सायलेंट डिसीज’ म्हणून ओळखला जातो. अनेक वर्षे कोणतीही लक्षणे दिसत नाहीत आणि पहिल्यांदाच साध्या पडण्याने फ्रॅक्चर झाल्यावर समस्या समोर येते. त्यामुळे योग्य वेळी Bone Density Test करून हाडांची स्थिती तपासणे हा सर्वात प्रभावी मार्ग मानला जातो.

हाडे मजबूत ठेवण्यासाठी काय करावे?

  • कॅल्शियम आणि व्हिटॅमिन D युक्त संतुलित आहार घ्या.
  • नियमित वजन उचलण्याचे (Weight-bearing) व्यायाम करा.
  • धूम्रपान आणि मद्यपान टाळा.
  • सूर्यप्रकाशात काही वेळ घालवा.
  • डॉक्टरांच्या सल्ल्याने आवश्यक सप्लिमेंट्स घ्या.
  • धोका असल्यास वेळेत Bone Density Test करून घ्या.