Can Diabetic Fast During Navratri: नवरात्रीच्या काळात अनेक जण नऊ दिवस उपवास करतात. मात्र, तुम्हाला मधुमेह म्हणजेच डायबिटीज असेल, तर उपवास करताना विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे. कारण उपवासाचा परिणाम रक्तातील साखरेच्या पातळीवर होऊ शकतो. मग मधुमेह असणाऱ्या व्यक्तींनी नवरात्रीत उपवास करावा का? उपवास केल्याने आरोग्याला फायदा होतो की धोका वाढतो? जाणून घ्या तज्ज्ञांच्या सल्ल्याचे महत्त्व आणि इंटरनॅशनल डायबिटीज फेडरेशनने दिलेली माहिती.

मधुमेहाचा त्रास नेमका कशामुळे होतो?

आजच्या काळात मधुमेह ही एक गंभीर आरोग्य समस्या बनली आहे. चुकीच्या आहाराच्या सवयी, शारीरिक हालचालींचा अभाव, वजन वाढणे आणि कौटुंबिक इतिहास यांसारख्या घटकांमुळे टाइप २ मधुमेहाचा धोका वाढू शकतो.

नॅशनल इन्स्टिट्यूट्स ऑफ हेल्थ (NIH) च्या माहितीनुसार, शरीर पुरेसे इन्सुलिन तयार करू शकत नाही किंवा तयार झालेल्या इन्सुलिनचा योग्य वापर करू शकत नाही, तेव्हा रक्तातील ग्लुकोजची पातळी वाढते. या स्थितीला मधुमेह म्हणतात. इन्सुलिन हा स्वादुपिंडातून तयार होणारा हार्मोन असून, रक्तातील ग्लुकोज पेशींपर्यंत पोहोचवण्यास तो मदत करतो. ग्लुकोजचा वापर शरीराला ऊर्जा मिळवण्यासाठी होतो. मात्र, मधुमेहामध्ये ही प्रक्रिया व्यवस्थित होत नसल्याने रक्तातील साखरेचे प्रमाण वाढू शकते.

मधुमेह दीर्घकाळ नियंत्रणात न राहिल्यास हृदय, मूत्रपिंड, डोळे आणि मज्जासंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे रक्तातील साखर नियंत्रणात ठेवणे महत्त्वाचे आहे.

नवरात्रीत मधुमेह असणाऱ्यांनी उपवास करावा का?

इंटरनॅशनल डायबिटीज फेडरेशनच्या (IDF) माहितीनुसार, काही प्रकारच्या उपवासामुळे इन्सुलिनची संवेदनशीलता सुधारण्यास आणि वजन नियंत्रणात ठेवण्यास मदत होऊ शकते. काही अभ्यासांमध्ये ठरावीक पद्धतीने उपवास करणे आणि कॅलरीचे सेवन कमी करणे यांचा टाइप २ मधुमेहाच्या व्यवस्थापनाशी संबंध आढळला आहे. मात्र, याचा अर्थ मधुमेह असणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीसाठी उपवास सुरक्षित आहे, असा होत नाही.

उपवास करताना बराच वेळ अन्न न खाल्ल्यामुळे रक्तातील साखरेची पातळी खूप कमी होऊ शकते. याला हायपोग्लायसेमिया म्हणतात. याउलट, रक्तातील साखरेची पातळी खूप वाढण्याचा धोकाही असतो. शरीरातील पाण्याचे प्रमाण कमी होणे म्हणजेच डिहायड्रेशन आणि काही परिस्थितींमध्ये डायबेटिक कीटोॲसिडोसिस (DKA) यांसारख्या गंभीर गुंतागुंतीही उद्भवू शकतात. इन्सुलिन किंवा रक्तातील साखर कमी करणारी काही औषधे घेणाऱ्या व्यक्तींनी अधिक काळजी घेणे गरजेचे आहे.
त्यामुळे मधुमेह असल्यास नवरात्रीचा उपवास सुरू करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. मधुमेहाचा प्रकार, रक्तातील साखरेची पातळी, औषधे आणि इतर आरोग्यविषयक समस्या यांनुसार उपवासाचा धोका बदलू शकतो.

उपवास केल्याने शरीरावर कोणते परिणाम होऊ शकतात?

उपवासादरम्यान शरीराला अन्नातून नियमितपणे ग्लुकोज मिळत नाही. त्यामुळे शरीर ऊर्जा मिळवण्यासाठी यकृतात साठवलेल्या ग्लुकोजचा वापर करते. उपवासाचा कालावधी वाढल्यास शरीर ऊर्जेसाठी चरबीचाही वापर करू लागते. या प्रक्रियेमुळे काही व्यक्तींना पुढील फायदे मिळू शकतात:

  • इन्सुलिनची संवेदनशीलता सुधारण्यास मदत: काही प्रकारच्या उपवासामुळे शरीर इन्सुलिनला कसा प्रतिसाद देते, यात सुधारणा होऊ शकते.
  • वजन नियंत्रणात ठेवण्यास मदत: एकूण कॅलरीचे सेवन कमी झाल्यास वजन कमी होण्यास मदत मिळू शकते.
  • रक्तातील साखरेच्या नियंत्रणात सुधारणा: योग्य आहार आणि वैद्यकीय देखरेखीखाली काही व्यक्तींना फायदा होऊ शकतो.
  • रक्तदाबात सुधारणा होण्याची शक्यता: वजन कमी होणे आणि आहारातील बदल यांमुळे काही व्यक्तींना फायदा होऊ शकतो.

मात्र, हे फायदे प्रत्येकाला मिळतीलच असे नाही. उपवासाची पद्धत, आहार, औषधे आणि व्यक्तीची आरोग्यस्थिती यांनुसार परिणाम वेगवेगळे असू शकतात.

नवरात्रीत उपवास करताना मधुमेहाच्या रुग्णांनी कोणती काळजी घ्यावी?

मधुमेह असणाऱ्या व्यक्तीने डॉक्टरांच्या सल्ल्यानंतर उपवास करण्याचा निर्णय घेतल्यास काही गोष्टी लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे.

  1. रक्तातील साखर तपासा: डॉक्टरांनी सांगितलेल्या वेळेनुसार रक्तातील ग्लुकोजची पातळी तपासा. गरज पडल्यास उपवास थांबवण्याबाबत आधीच स्पष्ट सूचना घ्या.
  2. पाणी पुरेशा प्रमाणात प्या: उपवासाच्या काळात पाणी पिण्यास परवानगी असल्यास नियमितपणे पाणी प्या. डिहायड्रेशन टाळणे महत्त्वाचे आहे.
  3. आहाराकडे दुर्लक्ष करू नका: उपवास सोडताना एकदम जास्त खाणे टाळा. डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञांनी सुचवलेल्या प्रमाणात आणि वेळेत आहार घ्या.
  4. औषधे स्वतःहून बदलू नका: उपवासासाठी औषधांचा डोस कमी करणे, वाढवणे किंवा औषधे बंद करणे धोकादायक ठरू शकते. याबाबत डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
  5. लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नका: घाम येणे, थरथर कापणे, चक्कर येणे, अचानक अशक्तपणा जाणवणे किंवा गोंधळल्यासारखे होणे ही रक्तातील साखर कमी झाल्याची लक्षणे असू शकतात. अशा वेळी रक्तातील साखर तपासा आणि डॉक्टरांनी दिलेल्या सूचनांनुसार त्वरित कृती करा.

रक्तातील साखर खूप कमी किंवा खूप जास्त झाल्यास, तसेच उलट्या, पोटदुखी, वेगाने किंवा खोल श्वास घेणे अथवा असामान्य गुंगी यांसारखी लक्षणे दिसल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या. नवरात्रीत उपवास करण्याची इच्छा असली, तरी मधुमेह असणाऱ्या व्यक्तींनी केवळ धार्मिक परंपरेचा विचार न करता आपल्या आरोग्यालाही प्राधान्य द्यावे. उपवासामुळे काही व्यक्तींना वजन आणि रक्तातील साखरेच्या नियंत्रणात मदत होऊ शकते; पण काहींसाठी तो धोकादायक ठरू शकतो.