१६ तास उपवास, ८ तासांनी जेवण! पण हे हृदयासाठी चांगलं आहे का? इंटरमिटेंट फास्टिंगबाबत रिसर्चमध्ये काय आलं समोर?

१६ तास उपवास, ८ तास खाणं… पण हृदयासाठी धोका?

अमेरिकन हार्ट असोसिएशनच्या २०२४मध्ये सादर झालेल्या अभ्यासात २० हजारांहून अधिक अमेरिकन प्रौढांच्या आहाराच्या पद्धती आणि मृत्यूशी संबंधित माहितीचे विश्लेषण करण्यात आले. दिवसातील ८ तासांपेक्षा कमी eating window असलेल्या लोकांमध्ये हृदयविकारामुळे मृत्यूचा धोका १२ ते १६ तासांच्या eating window असलेल्या लोकांच्या तुलनेत ९१ टक्के अधिक असल्याचे आढळले. पण इथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घेणे गरजेचे आहे. या अभ्यासातून इंटरमिटेंट फास्टिंगमुळे हृदयविकार होतो, असे सिद्ध झालेले नाही. हा observational analysis होता आणि अभ्यासातील निष्कर्ष प्राथमिक स्वरूपाचे होते. त्यामुळे या संबंधामागचे नेमके कारण अद्याप स्पष्ट नाही.

मग इंटरमिटेंट फास्टिंगमध्ये नेमकं काय घडतं?

इंटरमिटेंट फास्टिंगमध्ये खाण्याची वेळ मोठ्या प्रमाणात मर्यादित केली जाते. त्यामुळे काही लोकांमध्ये एकूण कॅलरी कमी होऊ शकतात आणि वजन कमी होण्यास मदत होऊ शकते. काही संशोधनात रक्तदाब, रक्तातील साखर आणि कोलेस्ट्रॉलसारख्या cardiometabolic घटकांमध्येही सुधारणा दिसून आली आहे. मात्र प्रत्येक व्यक्तीची शरीररचना, आरोग्याची स्थिती, औषधे आणि आहाराची गुणवत्ता वेगळी असते. त्यामुळे एका व्यक्तीला फायदेशीर ठरणारी fasting पद्धत दुसऱ्या व्यक्तीसाठी योग्य असेलच असे नाही.

डायबिटीज किंवा हार्टची समस्या असेल तर विशेष काळजी

डायबिटीज, हार्ट अटॅक, रक्तदाब किंवा इतर दीर्घकालीन आजारांसाठी औषधे घेत असलेल्या व्यक्तींनी स्वतःहून दीर्घकाळ उपाशी राहण्याची पद्धत सुरू करू नये. औषधांच्या वेळा आणि आहाराची वेळ बदलल्यास काही लोकांमध्ये रक्तातील साखर किंवा इतर आरोग्यविषयक समस्या निर्माण होऊ शकतात. ज्यांना आधीपासून हृदयविकार आहे, त्यांनी इंटरमिटेंट फास्टिंग सुरू करण्यापूर्वी डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे. AHA च्या अभ्यासात आधीपासून cardiovascular disease असलेल्या लोकांमध्ये ८ ते १० तासांच्या eating window चा हृदयविकारामुळे मृत्यूच्या जोखमीशी संबंधही आढळला होता.

इंटरमिटेंट फास्टिंग म्हणजे नेहमीच वाईट? नाही

इंटरमिटेंट फास्टिंगबाबत उपलब्ध वैज्ञानिक पुरावे एकसारखे नाहीत. २०२४-२५ मधील systematic reviews आणि meta-analyses मध्ये काही fasting पद्धतींमुळे वजन, कंबरेचा घेर, रक्तदाब, LDL आणि fasting glucose यांसारख्या cardiometabolic घटकांमध्ये सुधारणा होऊ शकते असे आढळले आहे. मात्र अनेक अभ्यास तुलनेने कमी कालावधीचे असून दीर्घकालीन सुरक्षितता आणि हृदयविकारावरील परिणाम समजून घेण्यासाठी अधिक उच्च-गुणवत्तेच्या संशोधनाची गरज आहे. म्हणूनच केवळ “१६:८” हा फॉर्म्युला सगळ्यांसाठी योग्य आहे, असे मानणे चुकीचे ठरू शकते.

हृदय निरोगी ठेवण्यासाठी आहारात काय असावे?

फास्टिंगच्या तासांपेक्षा तुम्ही कोणते पदार्थ खात आहात, हे देखील महत्त्वाचे आहे. आहारात भाज्या, फळे, कडधान्ये, साबूत धान्य, नट्स-सीड्स, प्रथिने आणि योग्य प्रमाणात निरोगी चरबी यांचा समावेश करणे फायदेशीर ठरू शकते. त्यासोबत नियमित शारीरिक हालचाल, पुरेशी झोप आणि वजन नियंत्रणाकडे लक्ष देणेही महत्त्वाचे आहे.

फास्टिंग करताना ‘ही’ लक्षणं दुर्लक्षित करू नका

फास्टिंगदरम्यान सतत अशक्तपणा, चक्कर येणे, डोकेदुखी, हृदयाची धडधड वाढणे किंवा अस्वस्थ वाटणे अशी लक्षणे जाणवत असतील तर ते दुर्लक्षित करू नका. फास्टिंग थांबवून वैद्यकीय सल्ला घेणे योग्य ठरू शकते.

इंटरमिटेंट फास्टिंग ही वजन नियंत्रणासाठी वापरली जाणारी एक पद्धत आहे; मात्र ती हृदयासाठी निश्चितपणे धोकादायक आहे किंवा प्रत्येकासाठी फायदेशीर आहे, असा ठाम निष्कर्ष सध्या काढता येत नाही. तुमचे वय, आजार, औषधे, आहार आणि जीवनशैली लक्षात घेऊनच कोणतीही fasting पद्धत निवडणे अधिक सुरक्षित आहे.