Castor Plant Benefits: गावाकडे शेताच्या बांधावर, मोकळ्या जागेत किंवा शहरातील काही भागात रस्त्याच्या कडेला मोठ्या, हाताच्या पंजासारख्या पानांचं झाड तुम्ही अनेकदा पाहिलं असेल. अनेक जण याकडे साधं झाडं म्हणून दुर्लक्ष करतात. पण हे एरंडाचं झाड (Castor Plant) असून, त्याचा वापर पारंपरिक पद्धतींमध्ये अनेक वर्षांपासून केला जात आहे. एरंडाचं शास्त्रीय नाव Ricinus communis आहे. याची पानं मोठी असून त्यांना साधारण ५ ते १२ खंड असतात. काही जातींमध्ये पानांचा रंग हिरवा, लालसर किंवा गडद जांभळा दिसू शकतो. विशेष म्हणजे याच वनस्पतीच्या बियांपासून एरंडेल तेल (Castor Oil) तयार केलं जातं.
एरंडाच्या पानांचा वापर कशासाठी केला जातो?
ग्रामीण भागात एरंडाच्या पानांचा वापर पारंपरिक घरगुती उपायांमध्ये केला जातो. सांधेदुखी, सूज किंवा लचक यांसारख्या तक्रारींमध्ये एरंडाचं पान हलकं गरम करून त्यावर तेल लावून दुखणाऱ्या भागावर ठेवल्यास आराम मिळतो. पानाची उष्णता आणि तेलामुळे त्या भागाला तात्पुरता आराम मिळू शकतो. मात्र, हा कोणत्याही आजाराचा सिद्ध किंवा प्रमाणित उपचार समजू नये.
एरंडेल तेलाचा आयुर्वेदातही वापर
आयुर्वेदात एरंडेल तेलाला महत्त्व दिलं जातं. एरंडाच्या बियांपासून तेल काढलं जातं आणि त्याचा विविध पारंपरिक उपयोग केला जातो. आयुर्वेदिक चिकित्सक डॉ. ऋचा श्रीवास्तव यांच्या माहितीनुसार, एरंड हे रुंद पानांचं झाड असून त्याच्या बियांपासून तेल मिळतं. ग्रामीण भागातही हे तेल पारंपरिक वापरासाठी फायदेशीर मानलं जातं.
केसांसाठीही वापरलं जातं एरंडेल तेल
एरंडेल तेलाचा वापर केस आणि टाळूच्या निगेसाठी अनेक वर्षांपासून केला जातो. काही लोक हे केसांच्या मुळांवर आणि टाळूवर लावतात. तेलातील स्निग्ध घटक केसांना आणि त्वचेला मॉइश्चराइज ठेवण्यास मदत करू शकतात. काही जण एरंडेल तेल नारळाच्या तेलासोबत मिसळून वापरतात. मात्र, एरंडेल तेल लावल्याने केस वेगाने वाढतात, असा दावा निश्चितपणे सिद्ध झालेला उपचार मानता येत नाही.
पण एरंडाचं झाड वापरताना ही चूक अजिबात करू नका
एरंडाचं झाड नैसर्गिक असलं तरी त्याचे सर्व भाग सुरक्षित आहेत असं समजणं चुकीचं आहे. एरंडाच्या बियांमध्ये रिसिन (Ricin) हे अत्यंत विषारी प्रथिन आढळते. त्यामुळे एरंडाच्या बिया स्वतः खाणे किंवा त्यांचा घरगुती उपचार म्हणून वापर करणे धोकादायक ठरू शकते. एरंडेल तेल आणि एरंडाच्या बिया यांना एकच गोष्ट समजू नये. बाजारात उपलब्ध असलेलं योग्य पद्धतीने तयार केलेलं एरंडेल तेल हे बियांमधील विषारी घटकांपासून वेगळं उत्पादन असतं. तरीही आरोग्याशी संबंधित कोणत्याही कारणासाठी त्याचा वापर करण्यापूर्वी योग्य तज्ज्ञांचा सल्ला घेणं महत्त्वाचं आहे.
शेताच्या बांधावर किंवा मोकळ्या जागेत सहज दिसणारं एरंडाचं झाड पारंपरिक वापरामुळे महत्त्वाचं मानलं जातं. एरंडाची पानं, एरंडेल तेल आणि त्याचे विविध पारंपरिक उपयोग यामुळे या वनस्पतीकडे अनेक वर्षांपासून लक्ष दिलं जात आहे. मात्र, नैसर्गिक किंवा आयुर्वेदिक आहे म्हणून प्रत्येक भाग सुरक्षित असतो, असं समजणं योग्य नाही. बियांच्या बाबतीत अत्यंत काळजी घेणं आवश्यक आहे.
