कडक मल, गुदद्वारातील भेगा आणि रक्तस्रावाकडे दुर्लक्ष नको; बद्धकोष्ठताच मुळव्याधाची खरी मुळे

बद्धकोष्ठता झाल्यावर मल कठीण होतो. असा कडक झालेला मल गुदद्वारातून बाहेर पडताना तेथील नाजूक त्वचेवर सतत घर्षण होते. यामुळे त्याजागी काप पडतात, रक्तस्राव सुरू होतो आणि हळूहळू मुळव्याधची लक्षणे दिसू लागतात.

तज्ज्ञांचे मत (Expert Opinion on Piles)

एम्सचे माजी कन्सल्टंट आणि साओल हार्ट सेंटरचे फाउंडर व डायरेक्टर डॉ. विमल झांजेर यांच्या मते, “बद्धकोष्ठता मुळव्याधमध्ये बदलत असताना सुरुवातीला फारशी तीव्र लक्षणे जाणवत नाहीत. मात्र मलासह किंवा नंतर लाल रक्त दिसू लागणे, ही मुळव्याधची प्राथमिक खूण असू शकते. ही अवस्था दीर्घकाळ टिकली, तर गुदद्वारातील नसांवर ताण वाढतो आणि मुळव्याधची वाढ होत जाते.

हृदयरोग असलेले आणि रक्त पातळ करणारी औषधे घेणारे रुग्ण या समस्येमुळे अधिक त्रस्त होऊ शकतात, कारण अशा रुग्णांमध्ये रक्तस्राव अधिक प्रमाणात होतो. डॉ. झांजेर यांचे स्पष्ट मत आहे की मुळव्याधच्या मुळाशी बद्धकोष्ठताच आहे आणि ती योग्य पद्धतीने नियंत्रणात आणली, तर अनेक रुग्णांना अवघ्या १५ दिवसांत दिलासा मिळू शकतो.

बद्धकोष्ठता आणि मुळव्याधसाठी आहार (Diet for Constipation and Piles )

बद्धकोष्ठता आणि मुळव्याधवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी आहारात फायबरचे प्रमाण वाढवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. पपई, सफरचंद, पेरू आणि केळी यांसारखी फळे नियमित घेतल्यास मल मऊ होण्यास मदत होते. पालक, गाजराची पाने, मुळ्याची भाजी आणि पत्ताकोबी यांसारख्या हिरव्या पालेभाज्या पचन सुधारतात आणि आतड्यांची कार्य सोपे करतात.

ओट्स, ब्राउन राइस आणि संपूर्ण गव्हासारखे संपूर्ण धान्य पचनसंस्थेस पोषक ठरतात. सालीसकट डाळी आणि संपूर्ण कडधान्ये नैसर्गिक फायबरचा उत्तम स्रोत आहेत. यासोबत दररोज आठ ते दहा ग्लास पाणी, ताक किंवा नारळपाणी घेतल्यास मल कोरडा न होता मऊ राहतो.

त्रिफळा चूर्ण किंवा इसबगोलाची पावडर हे नैसर्गिक उपाय दीर्घकाळ सुरक्षितपणे घेता येतात आणि बद्धकोष्ठता नियंत्रणात ठेवण्यास मदत करतात.

काय टाळावे (Foods to Avoid )

तळलेले आणि अतितेलकट पदार्थ पचनक्रिया मंदावतात. जास्त तिखट आणि मसालेदार अन्नामुळे गुदद्वाराजवळ दाह वाढतो. मांसाहारात फायबरचे प्रमाण कमी असल्याने बद्धकोष्ठता वाढू शकते. सुक्या मेव्याचे अतिसेवन मल अधिक कठीण करू शकते. तसेच दारू, सिगारेट, गुटखा आणि जर्द्यासारख्या व्यसनांमुळे आतड्यांची कार्यक्षमता बिघडते.

दैनंदिन आहार पद्धत (Daily Diet Routine)

दिवसाची सुरुवात एक ते दोन ग्लास कोमट पाणी पिऊन करणे उपयुक्त ठरते. नाश्त्यासाठी ओट्स आणि फळांचा समावेश करता येतो. दुपारच्या जेवणात ब्राउन राइस किंवा चपाती, डाळ आणि हिरवी भाजी संतुलित आहार देते. संध्याकाळी नारळपाणी किंवा ताक पचनासाठी फायदेशीर ठरते. रात्री हलके जेवण घेणे आणि झोपण्यापूर्वी गरज असल्यास त्रिफळा किंवा इसबगोल घेणे उपयुक्त ठरू शकते.

बद्धकोष्ठतासाठी नैसर्गिक उपाय (Natural Remedies for Constipation)

आयुर्वेदात त्रिफळ्याला विशेष महत्त्व आहे. हरड, बेहडा आणि आवळा यांच्या मिश्रणाने तयार होणारे त्रिफळा चूर्ण पचन सुधारते आणि आतड्यांची स्वच्छता राखते. इसबगोलाची पावडर हा देखील सुरक्षित आणि दीर्घकाळ वापरता येणारा उपाय मानला जातो.

मुळव्याधमध्ये घरगुती आराम (Home Care for Piles)

कोमट पाण्यात एप्सम सॉल्ट टाकून बसण्याने वेदना आणि सूज कमी होण्यास मदत होते. शौचानंतर दहा ते पंधरा मिनिटे वाफ घेणे किंवा गरज असल्यास थंड शेक दिल्यास दाह कमी होते. मुळव्याधाच्या जागी अ‍ॅलोव्हेरा जेल किंवा नारळाचे तेल लावल्यानेही आराम मिळू शकतो.

काय करू नये (What Not to Do)

मल त्यागाच्या वेळी जोर लावणे टाळणे अत्यंत गरजेचे आहे. शौचाची इच्छा नसताना जबरदस्तीने बसू नये, कारण अशा सवयींमुळे मुळव्याध आणि गुदद्वारातील भेगा अधिक वाढतात.

एनल फिशर – गंभीर अवस्था (Anal Fissure: A Serious Stage )

मुळव्याध वाढून नसांवर अधिक परिणाम झाल्यास तीव्र वेदना, दाह आणि संसर्ग होऊ शकतो. ही अवस्था एनल फिशर म्हणून ओळखली जाते. यापासून बचावासाठी नियमित व्यायाम, योग, पोटाच्या हालचाली सक्रिय ठेवणारे व्यायाम आणि फायबरयुक्त हलका आहार आवश्यक आहे.

बद्धकोष्ठताकडे दुर्लक्ष करणे म्हणजे मुळव्याध आणि एनल फिशरसारख्या गंभीर समस्यांना आमंत्रण देणे होय. बद्धकोष्ठता नियंत्रणात असेल, तर मुळव्याध होण्याची शक्यता मोठ्या प्रमाणात कमी होते. योग्य आहार, पुरेसे पाणी, नियमित हालचाल आणि वेळेवर उपचार केल्यास ही समस्या नियंत्रणात ठेवणे शक्य आहे.