फुफ्फुसांचा कर्करोग (Lung Cancer) हा भारतात झपाट्याने वाढणारा गंभीर आजार मानला जातो. नॅशनल कॅन्सर रजिस्ट्री प्रोग्राम (National Cancer Registry Programme) आणि आयसीएमआरच्या (Indian Council of Medical Research) अभ्यासानुसार भारतातील सुमारे ९.३ टक्के कर्करोग प्रकरणे फुफ्फुसांच्या कर्करोगाशी संबंधित आहेत. विशेषतः वयोवृद्धांमध्ये हा कर्करोग अधिक प्रमाणात आढळतो.
सुरुवातीच्या टप्प्यात लक्षणे अत्यंत सौम्य असतात. त्यामुळे अनेकदा निदान उशिरा होते आणि उपचारांची संधी कमी होते. तज्ज्ञांच्या मते, अगदी किरकोळ वाटणाऱ्या बदलांकडेही दुर्लक्ष करू नये.
सतत राहणारा खोकला किंवा खोकल्यात होणारा बदल (Persistent or Changing Cough)
सामान्य खोकला दोन-तीन आठवड्यांत बरा होतो. मात्र तीन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ टिकणारा खोकला, किंवा आधीपासून असलेल्या खोकल्याच्या स्वरूपात अचानक बदल होणे हे धोक्याचे लक्षण ठरू शकते.
Cancer Research UK आणि National Health Service यांच्या अभ्यासानुसार, दीर्घकाळ टिकणारा खोकला हा फुफ्फुसांच्या कर्करोगाचे सुरुवातीचे लक्षण असू शकतो. CHEST जर्नलमधील संशोधनानुसार तीन आठवड्यांपेक्षा अधिक काळ खोकला असलेल्या लोकांपैकी अल्प प्रमाणात का होईना, काहींमध्ये कर्करोग आढळतो.
खोकल्यात कफ वाढणे, रक्ताची रेघ दिसणे किंवा छातीत वेदना जाणवणे ही चिन्हे त्वरित तपासणीची गरज दर्शवतात.
श्वास लागणे किंवा घरघर (Breathlessness or Wheezing)
ज्या कामांमध्ये आधी अडचण येत नव्हती, त्या करताना अचानक श्वास लागणे हे चिंताजनक आहे. जिने चढताना दम लागणे, सतत घरघर ऐकू येणे किंवा छातीत जडपणा जाणवणे ही लक्षणे फुफ्फुसांमध्ये सूज, अडथळा किंवा गाठ निर्माण झाल्याचे संकेत देऊ शकतात.
फुफ्फुसातील ट्युमर श्वसनमार्ग अडवू शकतो किंवा दाह निर्माण करू शकतो. त्यामुळे श्वास घेण्याची क्षमता कमी होते. अशा वेळी फक्त दम्याचा त्रास समजून दुर्लक्ष करणे टाळावे.
छाती, पाठ किंवा खांद्यात वेदना (Chest, Back or Shoulder Pain)
वय वाढल्यामुळे किंवा कामाच्या ताणामुळे अंगदुखी होते, असे गृहीत धरले जाते. मात्र छातीतील, पाठीमागील किंवा खांद्यातील सततची वेदना कर्करोगाचे द्योतक असू शकते.
ट्युमर वाढल्यास तो आसपासच्या ऊतींवर किंवा लसिकाग्रंथींवर (lymph nodes) दाब आणू शकतो. रात्री वेदना वाढणे किंवा वेदना एका ठिकाणाहून दुसरीकडे पसरत जाणे हे गंभीर लक्षण मानले जाते.
आवाज बसणे (Hoarseness of Voice)
सर्दी नसताना किंवा आवाजाचा अति वापर न करता आवाज बसणे, घरघर होणे किंवा आवाजात बदल होणे याकडे विशेष लक्ष द्यावे.
फुफ्फुसातील गाठ स्वरयंत्रावर परिणाम करू शकते. त्यामुळे आवाजात बदल होतो. दोन-तीन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ आवाजात बदल टिकल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
वजन झपाट्याने कमी होणे (Unexplained Weight Loss)
आहार किंवा व्यायामात बदल न करता वजन अचानक कमी होणे हे अनेक गंभीर आजारांचे संकेत असू शकते. कर्करोग पेशी शरीराच्या चयापचय प्रक्रियेत (metabolism) बदल घडवतात. त्यामुळे शरीर ऊर्जा वेगळ्या पद्धतीने वापरू लागते आणि वजन कमी होते.
थोड्या कालावधीत शरीराच्या एकूण वजनापैकी ५ टक्क्यांहून अधिक घट झाल्यास तपासणी आवश्यक आहे.
कोणाला अधिक धोका? (Who Is at Higher Risk?)
धूम्रपान करणाऱ्यांमध्ये फुफ्फुसांचा कर्करोग सर्वाधिक प्रमाणात आढळतो. American Cancer Society च्या शिफारसीनुसार ५५ ते ७४ वयोगटातील, सध्या धूम्रपान करणारे किंवा मागील १५ वर्षांत धूम्रपान सोडलेले आणि ‘३० पॅक-इयर्स’ इतिहास असलेल्या व्यक्तींनी नियमित स्क्रीनिंग करणे गरजेचे आहे.
तथापि, हा आजार केवळ धूम्रपान करणाऱ्यांनाच होतो असे नाही. वायुप्रदूषण, सेकंड-हँड स्मोक, औद्योगिक रसायनांचा संपर्क आणि आनुवंशिक घटक यांमुळेही धोका वाढू शकतो. त्यामुळे न धूम्रपान करणाऱ्यांनीही लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नये.
लवकर निदान का महत्त्वाचे? (Why Early Detection Matters)
फुफ्फुसांचा कर्करोग सुरुवातीच्या टप्प्यात सापडल्यास उपचार अधिक प्रभावी ठरतात. शस्त्रक्रिया, केमोथेरपी, रेडिएशन किंवा टार्गेटेड थेरपी यांसारख्या पर्यायांद्वारे रुग्णाचा आयुष्यकाल आणि जीवनमान सुधारता येते.
जागरूकता हीच पहिली पायरी आहे. किरकोळ वाटणारी लक्षणे दीर्घकाळ टिकत असतील, तर स्वतःच औषधोपचार करण्याऐवजी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
(सूचना: हा लेख केवळ माहितीपर असून वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. कोणतीही लक्षणे आढळल्यास तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.)
