वाहते नाक, डोकेदुखी, अंगदुखी, ताप-खोकला….ही लक्षणे सामान्य नव्हे! देवी, नागीण, डेंग्यू अथवा ‘या’ गंभीर आजाराचा धोका? Viral Infectionकसे टाळाल?

अटल बिहारी वाजरपेयी इंस्टटयूट ऑफ मेडिकल सायन्स आणि डॉ. राम मनोहर लोहिया हॉस्पिटल, नवी दिल्लीच्या पिडियाट्रिक्स विभागाचे प्रोफेसरच्या पदावर कार्यरत डॉ. शिल्पा खन्ना अरोरा यांनी सांगितले की, व्हायरल ससंर्ग तेव्हा होतो जेव्हा विषाणू (बॅक्टेरिया), व्हायरस, किंवा बुरशीसारखे सुक्ष्मजीव शरीरात प्रवेश करतात आणि शरीरामध्ये इंम्युनिटी त्यांना कंट्रोल करू शकत नाही. सामान्य स्थितीमध्ये शरीराची रोगप्रतिकारशक्ती या सुक्ष्म जीवांसह लढते पण जेव्हा त्यांचे प्रमाण जास्त होते तेव्हा शरीर कमकूवत होते तेव्हा संसर्ग होऊ शकतो.

व्हायरल संसर्ग म्हणजे काय?

व्हायरल संसर्ग एका आजार आहे जो विषाणूनमुळे होते. विषाणू अत्यंत सुक्ष्मजीव (माइक्रोस्कोपिक असतात जे शरीराच्या कोशिकांमध्ये प्रवेश करून शरीराला नुकसान पोहचवतात आणि आपली संख्या वाढवता.

संसर्ग वाढण्याचे मुख्य कारण

दुषित पाणी किंवा अस्वच्छ ठिकाणाच्या संपर्कात आल्याने कान किंवा सायनसचा संसर्ग होऊ शकतो. मेंदूज्वरासारखे (Meningitis) गंभीर संसर्ग सहसा थेट होत नाहीत; तरीही, काही दुर्मिळ प्रकरणांमध्ये याचा धोका वाढू शकतो. दुषित अन्न किंवा पाण्याचे सेवनामुळे पोटात किंवा आतड्यामध्ये व्हायरल संसर्ग सारखे गॅस्टॉएंटरायटिस होऊ शकतो. श्वसनाद्वारे हा विषाणू शरीरात प्रवेश करू शकतो. जेव्हा कोणतेही संक्रमित व्यक्ती शिंकतो किंवा खोकतो तेव्हा हे विषाणू हवेच्या माध्यमातून शरीरात प्रवेश करू शकतात आणि फुप्फुसांमध्ये किंवा श्वसन प्रणाली संक्रमित करू शकतात. संक्रमित व्यक्तीच्या संपर्कात आल्याने जसे की, हस्तंदोलन, गळा भेट घेणे किंवा संसर्गजन्य पृष्ठभागाला स्पर्श केल्याने पसरू शकतो. रोगप्रतिकारशक्ती कमुकवत व्हायरल पसरण्याचे कारण आहे. ज्यामुळे लोकांची रोगप्रतिक्रारशक्ती कमकुवत असते त्यांना जास्त धोका असतो.

व्हायरल संसर्गाचे प्रकार

• सर्दी खोकला किंवा सर्वात सामान्य व्हायरल संसर्ग आहे जो नेहमी रायनोव्हायरल(Rhinovirus)मुळे होतो.
• ताप हा इन्फ्लूएंजा व्हायरसमुळे होतो आणि हा सामान्य सर्दीपेक्षा जास्त गंभीर असू शकतो.
• देवी किंवा कांजन्या हा वेरिसेला-जॉस्टर व्हायरलमुळे होऊ शकतो.

नागिण हा हर्पीस सिंप्लेक्स व्हायरस(HSV)मुले होतो. तो चेहरा किंवा जांघाच्या आसपास निर्माण होणाऱ्या फोडांमुळे निर्माण होतो.
डेंग्यू – हा डेंग्यूच्या विषाणूनमुळे होतो जो एडीज मच्छर चावल्याने पसरतो.
हेपेटायटीस (Hepatitis) म्हणजे यकृताची (Liver) सूज किंवा दाह आहे जो विविध व्हायरल (A, B, C, D, E) मुळे होऊ शकतो.
HIV (ह्युमन इम्युनोडेफिशियन्सी व्हायरस) किंवा एड्स (AIDS) हा व्हायरस शरीराच्या रोगप्रतिकारशक्तीवर हल्ला करून कमकूवत करतो.

COVID-19 हा संसर्ग कोराना व्हायरस(SARS-CoV-2) मुळे होतो.

हे सर्व संसर्ग आजार पसरवण्याचे काम करतात.

व्हायरस संसर्गाचे लक्षण

व्हायरस संसर्गाचे लक्षण या गोष्टीवर अवलंबून असते की शरीरात कोणत्या भागावर त्याचा परिणाम होत आहे. तरीही काही सामान्य लक्षण जवळपास सर्व व्हायरल संसर्गामध्ये दिसून येतात.

• सामान्य लक्षणे
• ताप
• थकवा आणि अशक्तपणा
• डोकेदुखी
• अंगदुखी आणि मांसपेशीमधील दुखणे
• भूक कमी लागणे

• श्वसन प्रणाली संबधीत लक्षणे
• खोकला
• घशात खवखवणे
• नाकातून पाणी येणे किंवा नाक बंद होणे
• श्वास घेण्यात अडचण येणे
• सर्दी किंवा पडसे किंवा ताप

• पचनासंबधीत लक्षणे
• उलटी
• जुलाब
• पोटदुखी
• मळमळणे
• त्वचेसंबधी सर्व लक्षणे
• पुरळ
• खाज
• फोड

• या गंभीर लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नका
• सातत्याने येणारा तीव्र ताप
• श्वास घेण्यास गंभीर त्रास
• वारंवार उलटी किंवा जुलाब होणे
• चक्कर येणे किंवा बेशुद्ध होणे
• शरीरात पाण्याची कमतरता होणे

व्हायरसच्या संसर्गापासून स्वत:ला कसे वाचूव शकता

डॉक्टर शिल्पा यांनी सांगितले की साधरणत: उन्हाळ्यात आणि दमट वातवरणात संसर्ग वाढतात. या वातावरणा स्वच्छतेची विशेष काळजी घेतली पाहिजे. डॉक्टरांनी सांगितले की, वाचण्यासाठी चांगली इम्युनिटी किंवा साफ-सफाई किंवा सुरक्षित जीवनशैली अत्यंत आवश्यक आहे.

• संसर्गापासून वाचण्यासाठी मुलांकडे विशेषत: लक्ष द्या. कोणत्याही प्रकारे कापले किंवा लागले तर जखम उघडी ठेवू नका.
• जर घरात खोकला-पडसे किंवा कोणताही गंभीर आजाराचा संसर्ग पसरवण्याचा धोका वाढतो अशा लोकांपासून मुलांना आणि वृद्धांना दूर ठेवा.बदलत्या ऋतूमध्ये बाहेर जाणे खाणे पिणे टाळा. अन्न खाण्यापूर्वी हात धुवून घ्या.
• घरी स्वच्छ अन्न आणि स्वच्छ पाणी सेवन करा.
• भांडी स्वच्छ करण्यासाठी याचा वापर करा.
• प्राण्यांची विष्ठा आणि मूत्राच्या संपर्कात येऊ नका.
• टूथब्रश आणि टॉवेल्स इतरांशी शेअर करू नका; अन्यथा संसर्ग वेगाने पसरू शकतो.