Cow’s milk or buffalo’s milk: भारतीय आहार पद्धतीमध्ये दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांना महत्त्वाचे स्थान आहे. दूध हे प्रथिने, कॅल्शियम, फॉस्फरस आणि व्हिटॅमिन बी-१२ यांसारख्या पोषक घटकांचा स्रोत असून, योग्य प्रमाणात सेवन केल्यास हाडे आणि स्नायूंच्या आरोग्यास मदत होऊ शकते. भारतीय आहारात दूध चहा, ताक, दही, पनीर, खीर किंवा इतर पदार्थांच्या स्वरूपात घेतले जाते. दूध हे लहान मुलांपासून ते वयोवृद्धांपर्यंत अनेकांच्या आहारातील महत्त्वाचा पदार्थ आहे. लहान मुलांच्या वाढीसाठी आवश्यक असणारी प्रथिने आणि कॅल्शियम दुधातून मिळते. तर प्रौढ आणि वयोवृद्धांसाठीही हाडे व स्नायूंच्या आरोग्यासाठी दूध उपयुक्त ठरू शकते. त्यामुळे शरीराला मानवत असेल, तर संतुलित आहाराचा भाग म्हणून योग्य प्रमाणात दूध घेता येते.
अनेकदा प्रश्न पडतो की, गाईचे दूध प्यावे की म्हशीचे? दोन्ही दुधांमध्ये प्रथिने, कॅल्शियम आणि इतर पोषक घटक असतात; मात्र त्यांचे पोषण मूल्य आणि फॅटचे प्रमाण वेगवेगळे असते. गाईचे दूध तुलनेने हलके आणि कमी फॅटचे, तर म्हशीच्या दुधात फॅट व कॅलरीज अधिक असतात. त्यामुळे लहान मुले, प्रौढ किंवा वयोवृद्ध व्यक्तीने कोणते दूध घ्यावे हे त्यांच्या गरजा, पचनशक्ती आणि एकूण आहारावर अवलंबून असते.
गाईचे दूध आणि म्हशीचे दूध— दोन्ही पौष्टिक आहेत. मात्र फॅट, कॅलरीज, प्रथिने आणि पचनाच्या दृष्टीने त्यांच्यात फरक असतो. कोणते दूध उत्तम हे व्यक्तीच्या वय, गरज आणि पचनशक्तीवर अवलंबून आहे.
गाईचे दूध की म्हशीचे दूध?
१. गाईचे दूध – तुलनेने हलके
गाईच्या दुधात साधारणपणे म्हशीच्या दुधापेक्षा फॅट आणि कॅलरीज कमी असतात.
त्यामुळे रोजच्या आहारात तुलनेने हलके दूध हवे असल्यास गाईचे दूध चांगला पर्याय ठरू शकतो.
दूध पचण्यास त्रास होणाऱ्या काही व्यक्तींना हे म्हशीच्या दुधापेक्षा सोपे वाटू शकते; मात्र लॅक्टोज असहिष्णुता असल्यास दोन्ही दुधांमुळे त्रास होऊ शकतो.
२. म्हशीचे दूध – अधिक फॅट आणि ऊर्जा
म्हशीच्या दुधात फॅट, कॅलरीज आणि एकूण घन पदार्थांचे प्रमाण अधिक असते.
त्यामुळे अधिक ऊर्जा आणि पौष्टिकता हवी असलेल्या व्यक्तींसाठी ते उपयोगी ठरू शकते.
यापासून दही, पनीर, खवा यांसारखे घट्ट दुग्धजन्य पदार्थ चांगले तयार होतात.
३. प्रथिनांच्या बाबतीत…
दोन्ही दुधांमध्ये चांगल्या दर्जाची प्रथिने असतात. त्यामुळे वाढत्या मुलांना, शारीरिक मेहनत करणाऱ्या व्यक्तींना आणि स्नायूंच्या आरोग्यासाठी दूध आहाराचा एक भाग ठरू शकते.
४. कॅल्शियम
दोन्ही प्रकारच्या दुधातून कॅल्शियम मिळते, जे हाडे आणि दातांच्या आरोग्यासाठी महत्त्वाचे आहे.
मात्र, दूध हे कॅल्शियम मिळविण्याचे एकमेव साधन नाही; दही, पनीर, रागी, तीळ, हिरव्या पालेभाज्यांमधूनही कॅल्शियम मिळते.
५. वजनाकडे लक्ष असेल, तर…
वजन नियंत्रित ठेवायचे असल्यास कमी फॅटचे गाईचे दूध तुलनेने सोईचे ठरू शकते.
म्हशीचे दूध अधिक फॅट आणि कॅलरीज देत असल्याने त्याचे प्रमाण लक्षात घेणे महत्त्वाचे.
६. लहान मुलांसाठी…
मुलांच्या वाढीसाठी दुधातील प्रथिने, कॅल्शियम आणि इतर पोषक घटक उपयोगी असतात.
मात्र, एक वर्षापेक्षा कमी वयाच्या बाळांना मुख्य पेय म्हणून गाईचे किंवा म्हशीचे दूध देऊ नये; त्यांच्या वयासाठी योग्य आहाराबाबत बालरोगतज्ज्ञांचा सल्ला महत्त्वाचा आहे.
७. वयोवृद्धांसाठी
वयोवृद्ध व्यक्तींना प्रथिने आणि कॅल्शियमची गरज असते.
मात्र, पचनशक्ती, वजन, रक्तातील साखर आणि एकूण आहार लक्षात घेऊन दूध निवडणे योग्य.
जड वाटत असल्यास कमी फॅटचे दूध किंवा दही/ताक हा पर्याय असू शकतो.
मग नेमके कोणते उत्तम?
रोजच्या वापरासाठी हलके आणि तुलनेने कमी फॅटचे दूध हवे असेल, तर गाईचे दूध निवडावे.
अधिक फॅट, कॅलरी आणि ऊर्जा हवी असेल, तर म्हशीचे दूध निवडावे.
