मधुमेह अचानक होत नाही! शरीर आधीच देतं संकेत; ‘या’ इन्सुलिन रेझिस्टन्सच्या लक्षणांकडे दुर्लक्ष केलं तर थेट हॉस्पिटल गाठाल!

नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ डायबेटिस अँड डायजेस्टिव्ह अँड किडनी डिसीजेस (NIH) नुसार, इन्सुलिन रेझिस्टन्स ही एक अशी स्थिती आहे ज्यामध्ये शरीरातील स्नायू, यकृत आणि चरबीच्या पेशी इन्सुलिनला योग्य प्रकारे प्रतिसाद देत नाहीत. रक्तातील ग्लुकोज पेशींपर्यंत पोहोचवणे हे इन्सुलिनचे काम आहे, परंतु इन्सुलिन रेझिस्टन्समध्ये पेशी इन्सुलिनच्या संकेताला कमी प्रभावीपणे प्रतिसाद देतात. याची भरपाई करण्यासाठी, स्वादुपिंड अधिक इन्सुलिन तयार करते, जे सुरुवातीला रक्तातील साखरेची पातळी सामान्य ठेवू शकते, परंतु त्यामुळे दीर्घकाळ कोणतीही लक्षणे दिसू शकत नाहीत.

इन्सुलिन रेझिस्टंन्सची सुरुवातीची लक्षणे (Early symptoms of insulin resistance)

इन्सुलिन रेझिस्टंन्समधील सर्वात मोठी समस्या ही आहे की, सुरुवातीला त्याची कोणतीही स्पष्ट किंवा विशिष्ट लक्षणे दिसून येत नाहीत. रक्तातील साखरेची पातळी प्री-डायबिटीज किंवा मधुमेहाच्या पातळीपर्यंत वाढेपर्यंत अनेक लोकांना या स्थितीची जाणीवही होत नाही. पण, काही स्पष्ट चिन्हे आहेत ज्यांकडे दुर्लक्ष करू नये.

मानेची किंवा काखेतील त्वचा काळवंडणे आणि जाड होणे (Darkening and thickening of the skin on the neck or armpits)

अकॅन्थोसिस नायग्रिकन्स हे इन्सुलिन रेझिस्टंन्सचे एक प्रमुख दृश्य लक्षण आहे. यामुळे मानेच्या मागची, काखेतली, मांड्यांच्या मधली किंवा शरीराच्या इतर घड्यांमधील त्वचेचा रंग गडद, ​​जाड आणि मखमली दिसू शकते. बरेच लोक याला घाण किंवा टॅनिंग समजतात, पण घासून किंवा स्वच्छ करूनही हा परिणाम जात नाही.

शरीरावर लहान मांसल वाढ (Small fleshy growths on the body)

मानेवर, काखेत, पापण्यांवर किंवा स्तनांखाली येणारे ‘स्किन टॅग्ज’ नावाचे लहान, मऊ उंचवटे सामान्य आणि निरुपद्रवी असतात. पण जर तुम्हाला अचानक अनेक स्किन टॅग्ज आले, विशेषतः जर तुमच्या मानेची किंवा काखेची त्वचा काळवंडत आणि जाड होत असेल, तर तुम्ही तुमच्या रक्तातील साखरेची तपासणी करून घेण्यासाठी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. फक्त एक किंवा दोन स्किन टॅग्ज असणे हे इन्सुलिन रेझिस्टंन्सकतेचे लक्षण असेलच असे नाही. जर तुम्हाला अचानक मोठ्या संख्येने असे उंचवटे आले, विशेषतः जर तुमच्या मानेची त्वचा काळवंडत आणि जाड होत असेल, तर ताबडतोब डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

पोटाभोवती वाढलेली चरबी (Increased fat around the stomach)

कंबर किंवा पोटाभोवती सतत चरबी वाढणे हे इन्सुलिन रेझिस्टंन्सशी संबंधित असू शकते. व्हिसेरल फॅट, म्हणजेच पोटातील अवयवांभोवती साठलेली चरबी, चयापचय आरोग्यासाठी अधिक महत्त्वाची मानली जाते. त्यामुळे, केवळ वजनावर लक्ष ठेवणे पुरेसे नाही; कंबरेचा घेर देखील महत्त्वाचा आहे.

जेवणानंतर जास्त थकवा किंवा झोप येणे (Excessive tiredness or sleepiness after meals)

जेवणानंतर, विशेषतः जड जेवणानंतर, थोडी झोप येणे किंवा सुस्ती येणे सामान्य असू शकते. त्यामुळे, जेवणानंतर केवळ झोप येणे हे इन्सुलिन रेझिस्टंन्सतेचे लक्षण असेलच असे नाही. तथापि, जर यासोबत सतत, विनाकारण येणारा थकवा आणि जास्त तहान लागणे, वारंवार लघवी होणे किंवा अंधुक दिसणे यांसारखी लक्षणे असतील, तर तुमच्या रक्तातील साखरेची तपासणी करून घेणे महत्त्वाचे आहे.

वारंवार भूक लागणे आणि गोड खाण्याची तीव्र इच्छा (Frequent hunger and cravings for sweets)

काही लोकांना वारंवार भूक लागण्याचा किंवा विशेषतः गोड आणि कर्बोदकयुक्त पदार्थ खाण्याची तीव्र इच्छा होऊ शकते. जर या आहार बदलांसोबत थकवा आणि इतर लक्षणे जाणवत असतील, तर ताबडतोब डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

महिलांमध्ये अनियमित मासिक पाळी (Irregular menstruation in women)

महिलांमधील इन्सुलिन रेझिस्टंन्स हा पीसीओएस (पॉलीसिस्टिक ओव्हरी सिंड्रोम) शी संबंधित असू शकतो. पीसीओएसमुळे मासिक पाळी अनियमित होऊ शकते किंवा चुकते, तसेच चेहऱ्यावर किंवा शरीरावर अतिरिक्त केस येणे, मुरुमे आणि वजन वाढणे यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात. तुम्हाला यापैकी कोणताही बदल जाणवल्यास, ताबडतोब डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. तथापि, अनियमित मासिक पाळीची इतरही अनेक कारणे असू शकतात, त्यामुळे केवळ इन्सुलिन रेझिस्टंन्सचे लक्षण म्हणून याचा विचार करता येणार नाही.

वाढलेली तहान आणि वारंवार लघवी होणे (Increased thirst and frequent urination)

रक्तातील साखर वाढल्याच्या लक्षणांमध्ये जास्त तहान लागणे, वारंवार लघवीला जाणे (विशेषतः रात्री), अंधुक दिसणे, विनाकारण येणारा थकवा आणि जखमा हळू भरणे यांचा समावेश होतो. ही लक्षणे इन्सुलिन रेझिस्टंन्सकतेच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात दिसण्याऐवजी, जेव्हा स्थिती प्रीडायबिटीज किंवा मधुमेहापर्यंत पोहोचलेली असते तेव्हा दिसू शकतात.

रक्तदाब आणि कोलेस्ट्रॉलमधील बदल (Changes in blood pressure and cholesterol)

इन्सुलिन रेझिस्टंन्स अनेकदा एकटाच उद्भवत नाही. त्यासोबत पोटावरील चरबी वाढणे, उच्च रक्तदाब, उच्च ट्रायग्लिसराइड्स आणि कमी एचडीएल (‘चांगले’ कोलेस्ट्रॉल) यांसारखे चयापचयातील बदल देखील होऊ शकतात. त्यामुळे, केवळ रक्तातील साखरेकडेच नव्हे, तर रक्तदाब आणि लिपिड प्रोफाइलकडेही लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे.

इन्सुलिन रेझिस्टंन्स असल्याची पुष्टी करण्यासाठी कोणत्या चाचण्या मदत करतात? (What tests help confirm insulin resistance?)

महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, केवळ लक्षणांवरून इन्सुलिन रेझिस्टंन्स निश्चित करता येत नाही. तुमचे डॉक्टर व्यक्तीचे वय, वजन, कंबरेचा घेर, कौटुंबिक इतिहास आणि इतर जोखमीच्या घटकांच्या आधारावर रक्त तपासणीची शिफारस करू शकतात. काही चाचण्या, जसे की

• उपाशीपोटी रक्तातील ग्लुकोज,
• HbA1c
• गरज भासल्यास, ओरल ग्लुकोज टॉलरन्स टेस्ट (OGTT) च्या मदतीने प्री-डायबिटीज किंवा मधुमेहाचे निदान केले जाते.
• काही प्रकरणांमध्ये, डॉक्टर फास्टिंग इन्सुलिन आणि होमा-आयआर (HOMA-IR) सारख्या चाचण्या करण्याचाही विचार करू शकतात.

डॉक्टरांचा सल्ला केव्हा घ्यावा? (When should you consult a doctor?)

जर तुमच्या मानेवर किंवा काखेत अचानक काळी, जाड त्वचा दिसू लागली, त्वचेवर असंख्य चामखीळ येऊ लागल्या, कंबरेचा घेर झपाट्याने वाढत असेल किंवा तुमच्या कुटुंबात मधुमेहाचा इतिहास असेल, तर रक्तातील साखरेच्या तपासणीबद्दल तुमच्या डॉक्टरांशी बोलणे उचित ठरेल. याव्यतिरिक्त, जर तुम्हाला जास्त तहान लागणे, वारंवार लघवी होणे, अंधुक दिसणे, तीव्र अशक्तपणा किंवा अचानक वजन कमी होणे यांसारखी लक्षणे जाणवत असतील, तर तपासणी करण्यास विलंब करू नये.

टीप : ती इतर आरोग्य समस्यांमुळे देखील उद्भवू शकतात. केवळ लक्षणांच्या आधारे इन्सुलिन रेझिस्टंन्स, प्री-डायबिटीज किंवा मधुमेहाचे निदान करता येत नाही. योग्य निदान आणि तपासणीसाठी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.