मोबाईल वापरताना मान खाली झुकवल्याने मणक्यावर पडतो कित्येक पटीने भार? जाणून घ्या ‘Text Neck’ ची लक्षणे आणि उपाय

मोबाईल पाहताना मान सतत खाली झुकवून ठेवणे, एकाच पोझिशनमध्ये बराच वेळ बसणे आणि चुकीच्या पद्धतीने लॅपटॉप वापरणे यामुळे मानदुखी, आखडणे, खांदेदुखी आणि हातांमध्ये झिणझिण्या यांसारख्या समस्या निर्माण होऊ शकतात. ही लक्षणे वारंवार जाणवत असतील तर त्याकडे दुर्लक्ष न करता योग्य वेळी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे.

तरुणांमध्येही वाढतोय मानदुखीचा त्रास (Rising Neck Pain Among Young Adults)

पूर्वी मान आणि मणक्याशी संबंधित समस्या प्रामुख्याने वाढत्या वयाशी जोडल्या जात होत्या. मात्र, दीर्घकाळ बसून काम करणे, स्क्रीन टाइम वाढणे आणि शारीरिक हालचाल कमी होणे यामुळे तरुणांमध्येही मानदुखीच्या तक्रारी मोठ्या प्रमाणात दिसून येत आहेत.

विशेषतः मोबाईल हातात धरून मान खाली झुकवून बराच वेळ स्क्रोल करण्याची सवय मानेच्या स्नायूंवर अतिरिक्त ताण आणू शकते. सुरुवातीला हा त्रास केवळ थकवा किंवा किरकोळ दुखणे वाटू शकतो; मात्र सतत चुकीच्या पोश्चरमध्ये राहिल्यास समस्या कायमस्वरूपी होण्याचा धोका वाढू शकतो.

मान खाली झुकवल्याने मणक्यावर वाढतो ताण (Increased Strain on the Neck)

सामान्य स्थितीत डोक्याचे वजन मानेच्या मणक्याला आणि आसपासच्या स्नायूंना योग्य पद्धतीने आधार देता येते. मात्र, डोके पुढे किंवा खाली झुकवल्याने मानेच्या संरचनांवर अतिरिक्त ताण निर्माण होतो.

यामुळे मानेचे स्नायू सतत ताणलेल्या अवस्थेत राहू शकतात. दीर्घकाळ अशीच स्थिती राहिल्यास मान आखडणे, वेदना, खांद्यांमध्ये ताण आणि हालचालींमध्ये त्रास जाणवू शकतो.

सोशल मीडियावर अनेकदा मान खाली झुकवल्याने मानेवर डोक्याच्या वजनापेक्षा कित्येक पटीने अधिक भार पडतो, असे सांगितले जाते. मात्र, हा भार नेमका किती असेल हे व्यक्तीची मान कोणत्या कोनात आहे, पोश्चर कसे आहे आणि शरीराची रचना यावर अवलंबून बदलते. त्यामुळे ठराविक आकडा प्रत्येक व्यक्तीसाठी लागू होतो असे मानणे योग्य नाही.

सर्व्हायकल म्हणजे नेमकं काय? (What Is Cervical Spondylosis?)

‘सर्व्हायकल’ हा शब्द अनेकदा मानेच्या भागाशी संबंधित वेगवेगळ्या समस्यांसाठी वापरला जातो. Cervical spondylosis म्हणजे मानेच्या मणक्यांमध्ये आणि डिस्कमध्ये वयानुसार किंवा दीर्घकाळाच्या ताणामुळे होणारे झीज-संबंधित बदल.

मात्र, प्रत्येक मानदुखीला सर्व्हायकल स्पॉन्डिलोसिस म्हणता येत नाही. चुकीचे पोश्चर, स्नायूंचा ताण, दीर्घकाळ एकाच स्थितीत बसणे किंवा इतर कारणांमुळेही मानदुखी होऊ शकते.

सुरुवातीला दिसतात ही लक्षणे (Early Warning Signs)

मानदुखीची सुरुवात अनेकदा सौम्य लक्षणांपासून होते. त्यामध्ये—

• मानेत दुखणे किंवा आखडणे
• मान वळवताना त्रास होणे
• खांद्यांमध्ये ताण जाणवणे
• डोकेदुखी
• बराच वेळ स्क्रीन पाहिल्यानंतर मान जड होणे
• मानेपासून खांद्यापर्यंत वेदना जाणवणे

काही प्रकरणांमध्ये मानेतील नसांवर दबाव आल्यास हातात झिणझिण्या, बधिरपणा किंवा कमजोरी जाणवू शकते. अशी लक्षणे दिसल्यास स्वतःहून उपचार करण्याऐवजी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

दुर्लक्ष केल्यास समस्या वाढू शकते (Complications of Ignoring Neck Pain)

सतत होणाऱ्या मानदुखीकडे केवळ ‘मोबाईलमुळे झालेला थकवा’ म्हणून दुर्लक्ष करणे योग्य नाही. काही लोकांमध्ये वेदना वारंवार होऊ शकतात किंवा दैनंदिन कामांवर परिणाम होऊ शकतो.

जर नसांवर दबाव निर्माण झाला असेल, तर हातापर्यंत वेदना जाणवणे, मुंग्या येणे किंवा स्नायूंची ताकद कमी होणे यांसारखी लक्षणे दिसू शकतात. गंभीर परिस्थितीत वैद्यकीय तपासणी आणि त्यानुसार फिजिओथेरपी, औषधोपचार किंवा इतर उपचारांची आवश्यकता लागू शकते. शस्त्रक्रिया मात्र प्रत्येक रुग्णाला लागतेच असे नाही; ती विशिष्ट गंभीर परिस्थितीत डॉक्टरांच्या सल्ल्याने केली जाते.

मोबाईल वापरताना ही काळजी घ्या (Precautions While Using Smartphones)

मोबाईल पूर्णपणे टाळणे शक्य नसले तरी त्याचा वापर करण्याची पद्धत नक्की बदलता येते.

स्क्रीन डोळ्यांच्या पातळीवर ठेवा: मोबाईल शक्य तितका डोळ्यांच्या उंचीच्या जवळ धरल्यास मान सतत खाली झुकवण्याची गरज कमी होते.

एकाच स्थितीत बसू नका: बराच वेळ एकाच पोझिशनमध्ये बसण्याऐवजी नियमितपणे उठून शरीराची हालचाल करा.

लॅपटॉपची उंची योग्य ठेवा: स्क्रीन डोळ्यांच्या जवळपास समोरच्या पातळीवर ठेवणे आणि पाठ व मानेला योग्य आधार देणे फायदेशीर ठरू शकते.

नियमित ब्रेक घ्या: सतत स्क्रीनकडे पाहण्याऐवजी मध्येच विश्रांती घेणे आणि शरीराची पोझिशन बदलणे महत्त्वाचे आहे.

मान आणि पाठीसाठी व्यायाम महत्त्वाचा (Importance of Exercise)

नियमित शारीरिक हालचाल आणि योग्य पद्धतीचे स्ट्रेचिंग मानेभोवतीचे आणि पाठीचे स्नायू सक्रिय ठेवण्यास मदत करू शकते. मात्र, मानदुखी आधीपासूनच तीव्र असेल, हातात झिणझिण्या किंवा कमजोरी असेल तर स्वतःहून व्यायाम सुरू करण्याआधी फिजिओथेरपिस्ट किंवा डॉक्टरांचा सल्ला घेणे योग्य ठरते.

तज्ज्ञांचा सल्ला काय? (Expert Advice)

Fortis Hospital, Vasant Kunj येथील Orthopaedics & Spine Surgery विभागाचे Additional Director Dr. Manoj Miglani यांनी मोबाईल वापरताना मान सतत खाली झुकवण्याची सवय टाळण्यावर भर दिला आहे. त्यांच्या मते, स्क्रीन डोळ्यांच्या पातळीच्या जवळ ठेवणे, दीर्घकाळ एकाच स्थितीत न बसणे आणि नियमितपणे मान व पाठीच्या व्यायामाकडे लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे.

‘टेक्स्ट नेक’कडे दुर्लक्ष करू नका (Do Not Ignore Text Neck)

मोबाईल किंवा इतर डिजिटल उपकरणे वापरताना दीर्घकाळ मान पुढे झुकलेल्या स्थितीत राहिल्यामुळे होणाऱ्या मानेच्या ताणाला सामान्यतः ‘Text Neck’ असे म्हटले जाते. हा स्वतंत्र आजार नसून स्क्रीन वापरण्याच्या चुकीच्या सवयीशी संबंधित मानेचा ताण दर्शवणारा शब्द आहे.

त्यामुळे मोबाईल वापरताना केवळ स्क्रीनवर लक्ष केंद्रित न करता आपल्या मानेला आणि पोश्चरला किती ताण येतोय, याकडेही लक्ष देणे गरजेचे आहे.

कधी डॉक्टरांकडे जावे? (When to See a Doctor?)

मानदुखी काही दिवसांत कमी होत नसेल, वारंवार होत असेल किंवा त्यासोबत हातात मुंग्या, बधिरपणा किंवा कमजोरी जाणवत असेल तर वैद्यकीय सल्ला घ्यावा.

विशेषतः हात-पायात अचानक कमजोरी, चालताना किंवा तोल सांभाळताना अडचण, लघवी किंवा शौचावर नियंत्रण ठेवण्यात अचानक बदल किंवा दुखापतीनंतर तीव्र मानदुखी अशी लक्षणे दिसल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घेणे आवश्यक आहे.

थोडक्यात, मोबाईल वापरणे ही समस्या नाही; मात्र तो वापरताना चुकीची पोझिशन आणि