Feeling Sleepy in Afternoon: दुपारपर्यंत अचानक थकवा येणे, आळस वाटणे आणि झोप येणे ही आजकाल खूप सामान्य समस्या झाली आहे. अनेक लोक पुरेशी झोप घेतात, व्यायाम करतात आणि आरोग्यदायी आहार घेत असतानाही दुपारनंतर पूर्णपणे ऊर्जाहीन वाटतात. हे अनेकदा कामाचा ताण, वय किंवा मानसिक थकवा समजून दुर्लक्ष केले जाते. पण यामागे शरीरातील एक महत्त्वाच्या पोषक घटकाची कमतरता कारणीभूत असू शकते, ती म्हणजे व्हिटॅमिन डी.
डॉ. शोवाना वैष्णवी यांनी इंडियन एक्सप्रेसमधील एका लेखात सांगितले आहे की व्हिटॅमिन डी फक्त हाडांसाठीच नाही, तर शरीरातील ऊर्जा टिकवून ठेवण्यासाठीही खूप महत्त्वाचे आहे. व्हिटॅमिन डी ची कमतरता झाली तर शरीरातील पेशी नीट काम करू शकत नाहीत, त्यामुळे दिवसभरात मध्येच अचानक थकवा जाणवू लागतो. साधारणपणे व्हिटॅमिन डी ची योग्य पातळी २० ते ५० ng/mL दरम्यान असावी असे मानले जाते, पण अनेक लोकांमध्ये ही पातळी यापेक्षा खूप कमी आढळते.
ऊन भरपूर असलेल्या देशात असूनही भारतात व्हिटॅमिन डी ची कमतरता ही एक गंभीर समस्या बनली आहे. अनेक अभ्यासांनुसार शहरी भारतातील ७० टक्क्यांपेक्षा जास्त लोकांना व्हिटॅमिन डी ची कमतरता आहे. यामागची मुख्य कारणे म्हणजे जास्त वेळ घरात किंवा ऑफिसमध्ये राहणे, वायू प्रदूषणामुळे सूर्याच्या यूव्ही किरणांची तीव्रता कमी होणे आणि उन्हापासून दूर राहण्याची सवय. व्हिटॅमिन डी माइटोकॉन्ड्रिया नीट काम करण्यासाठी आवश्यक असते, ज्यांना शरीराची ऊर्जा तयार करणारी यंत्रणा म्हटले जाते. ही प्रक्रिया बिघडली तर शरीरातील ऊर्जा निर्मितीही कमी होते.
दुपारचा थकवा कसा निर्माण होतो?
व्हिटॅमिन डी ची कमतरता असल्यास शरीर पुरेशा प्रमाणात एटीपी म्हणजेच ऊर्जा तयार करू शकत नाही. याचा थेट परिणाम स्नायू आणि मेंदूवर होतो. व्हिटॅमिन डी सेरोटोनिन नावाच्या न्यूरोट्रान्समीटरच्या निर्मितीतही मदत करते, जे मूड आणि ऊर्जा नियंत्रित करते. दुपारच्या वेळेस शरीरातील कोर्टिसोल हार्मोनची पातळी नैसर्गिकरित्या कमी होते. अशा वेळी व्हिटॅमिन डी कमी असल्यास शरीर हा बदल योग्य प्रकारे सांभाळू शकत नाही आणि आळस व थकवा जाणवू लागतो. याशिवाय शरीरातील सूज वाढल्यामुळेही झोप येत असल्यासारखे वाटते.
सर्कॅडियन रिदमची भूमिका
शरीराच्या नैसर्गिक घडीनुसार दुपारी २ ते ४ वाजेदरम्यान थोडा थकवा येणे हे सामान्य मानले जाते. पण व्हिटॅमिन डी ची कमतरता असल्यास हा थकवा अधिक वाढतो. झोप-जागरणाचे चक्र आणि मेलाटोनिन हार्मोनचा समतोल राखण्यातही व्हिटॅमिन डी महत्त्वाची भूमिका बजावते.
इतर कारणेही जबाबदार
जड आणि जास्त कार्बोहायड्रेट असलेले जेवण, पाणी कमी पिणे, प्रोटीनचे कमी सेवन आणि खूप वेळ बसून राहणे यामुळेही दुपारचा थकवा वाढू शकतो.
काय करावे?
डॉक्टरांच्या मते, या समस्येसाठी फक्त जास्त झोप घेणे पुरेसे नाही. डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार व्हिटॅमिन डी सप्लिमेंट घेणे, संतुलित आहार करणे, जेवणानंतर हलकी चालणे आणि मर्यादित पण नियमित उन्हात जाणे यामुळे शरीरातील ऊर्जा पुन्हा मिळण्यास मदत होते.
