Flydubai Pilot Smit Machhar: जीवघेण्या प्रसंगातून सुखरूप बाहेर पडणे म्हणजे त्या घटनेचा मानसिक परिणामही लगेच संपतो, असे नाही. शरीरावरील जखमा हळूहळू भरून येतात; मात्र भीती, धक्का आणि त्या प्रसंगाच्या आठवणी मनावर अधिक काळ परिणाम करू शकतात. फ्लायदुबईचे भारतीय पायलट कॅप्टन स्मित मच्छार यांच्यासोबत घडलेल्या घटनेनंतर मानसिक आघाताबाबतही चर्चा सुरू झाली आहे.
दुबईहून तेल अवीवला जाणाऱ्या फ्लायदुबईच्या विमानाच्या प्रवासादरम्यान सह-पायलटने हल्ला केल्यानंतर मच्छार गंभीर जखमी झाले होते. विमान वेगाने खाली उतरत असतानाही त्यांनी कॉकपिटचा दरवाजा उघडण्यास यश मिळवले आणि त्यामुळे इतरांना हस्तक्षेप करता आला. सध्या ते अबुधाबीतील रुग्णालयात उपचार घेत असून त्यांची प्रकृती स्थिर असल्याचे सांगितले जात आहे. मच्छार यांच्या पत्नी सोनल यांनी कुटुंबीय सध्या त्यांना या घटनेबद्दल प्रश्न विचारत नसल्याचे सांगितले आहे. पुन्हा पुन्हा घटनेची आठवण करून दिल्याने त्यांना मानसिक त्रास होऊ नये, हा त्यामागचा उद्देश आहे.
जीवघेण्या घटनेनंतर मनात नेमकं काय होतं?
एखाद्या अत्यंत धक्कादायक किंवा जीवाला धोका निर्माण करणाऱ्या घटनेनंतर भीती, गोंधळ, झोप न लागणे, अस्वस्थता, सतत सावध राहणे, अचानक दचकणे, घटनेच्या आठवणी पुन्हा पुन्हा येणे किंवा भावनिक सुन्नपणा जाणवू शकतो. ट्रॉमा-आधारित क्लिनिकल सायकोलॉजिस्ट मीरा कपूर यांच्या मते, अशा प्रसंगानंतर शरीर वाचले असले तरी मज्जासंस्था काही काळ ‘धोका अजूनही आहे’ अशा अवस्थेत राहू शकते. याचा अर्थ व्यक्ती कमकुवत आहे असा होत नाही. उलट, मेंदू आणि शरीराने स्वतःचे संरक्षण करण्यासाठी सुरू केलेली ही नैसर्गिक प्रक्रिया असू शकते.
महत्त्वाचे म्हणजे, अशा सुरुवातीच्या प्रतिक्रिया दिसल्या म्हणजे त्या व्यक्तीला PTSD म्हणजेच पोस्ट-ट्रॉमॅटिक स्ट्रेस डिसऑर्डर झाला आहे, असे लगेच म्हणता येत नाही. WHO नुसार संभाव्य आघातजन्य घटना अनुभवलेल्या बहुतेक व्यक्तींना PTSD होत नाही.
फ्लॅशबॅक का येतात?
काही वेळा धक्कादायक घटनेचे काही क्षण अचानक डोळ्यासमोर आल्यासारखे वाटू शकतात. एखादा आवाज, वास, अचानक हालचाल किंवा घटनेशी संबंधित जागादेखील अशी प्रतिक्रिया निर्माण करू शकते.
पायलटसाठी कॉकपिट हेच कामाचे ठिकाण असल्याने विमान, कॉकपिट किंवा संबंधित परिस्थिती भविष्यात भावनिक प्रतिक्रिया निर्माण करू शकते, अशी शक्यता मानसशास्त्रीयदृष्ट्या समजण्यासारखी आहे. मात्र मच्छार यांना सध्या अशा कोणत्या मानसिक समस्या आहेत, याबाबत सार्वजनिक माहिती उपलब्ध नाही. त्यामुळे केवळ बातम्यांच्या आधारे त्यांचे निदान करणे योग्य ठरणार नाही.
घटनेबद्दल बोलू न देणे योग्य आहे का?
ट्रॉमानंतर काही व्यक्तींना त्या घटनेबद्दल बोलण्याची इच्छा नसते. घटनेचे व्हिडीओ पाहणे, संबंधित ठिकाणी जाणे किंवा आठवणी जाग्या करणाऱ्या गोष्टींपासून दूर राहण्याची इच्छा होऊ शकते. म्हणूनच सुरुवातीच्या काळात व्यक्तीला ‘तुला जेव्हा आणि जितकं बोलावंसं वाटेल, तेव्हा बोल’ अशी सुरक्षित जागा देणे महत्त्वाचे ठरू शकते.
मात्र घटनेबद्दल कायमस्वरूपी बोलणे टाळणे हा उपचार नाही. गरज भासल्यास आणि व्यक्ती तयार झाल्यावर तज्ज्ञांच्या मदतीने ट्रॉमावर काम करणे आवश्यक ठरू शकते.
ट्रॉमा कधी PTSD मध्ये बदलतो?
घटनेनंतर भीती वाटणे, स्वप्न पडणे किंवा आठवणी येणे याचा अर्थ PTSD झाला असा होत नाही. PTSD मध्ये लक्षणे दीर्घकाळ टिकणे आणि त्यांचा दैनंदिन जीवनावर लक्षणीय परिणाम होणे महत्त्वाचे असते. घटनेच्या आठवणी पुन्हा पुन्हा येणे, संबंधित गोष्टी टाळणे, सतत अतिसावध राहणे, चिंता आणि दैनंदिन कामकाजात अडथळा निर्माण होणे यांसारखी लक्षणे कायम राहिल्यास मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे.
अशा वेळी कुटुंबीयांनी काय करावे?
ट्रॉमातून सावरणाऱ्या व्यक्तीला वारंवार नेमकं काय झालं? असे विचारण्याऐवजी सुरक्षितता आणि आधार देणे अधिक महत्त्वाचे ठरू शकते.
- व्यक्तीला बोलण्यासाठी घाई करू नका.
- पुरेशी विश्रांती आणि शांत वातावरण द्या.
- विश्वासू व्यक्तींची साथ कायम ठेवा.
- घटनेचे व्हिडीओ किंवा अनावश्यक चर्चा लादू नका.
- व्यक्तीला स्वतःच्या गतीने बोलू द्या.
- लक्षणे दीर्घकाळ राहिल्यास मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांची मदत घ्या.
ट्रॉमा-संबंधित समस्यांसाठी trauma-focused CBT आणि EMDR यांसारख्या उपचारपद्धतींचा वापर केला जातो. कॅप्टन सिमित मच्छर यांच्या मानसिक स्थितीचे मूल्यांकन केवळ ते स्वतः आणि त्यांचे उपचार करणारे तज्ज्ञच करू शकतात. मात्र या घटनेतून एक महत्त्वाची गोष्ट समोर येते ती जीव वाचल्यानंतरही मनाला त्या धक्क्यातून बाहेर पडण्यासाठी वेळ लागू शकतो.
मीरा कपूर यांनी सांगितल्याप्रमाणे, धैर्य आणि मानसिक असुरक्षितता या दोन्ही गोष्टी एकाच व्यक्तीत असू शकतात. खऱ्या अर्थाने सावरणे म्हणजे केवळ शरीराच्या जखमा भरून येणे नव्हे, तर मनालाही पुन्हा सुरक्षित वाटू लागणे होय.
