घसा साफ करण्याची सवयच करेल घात; जीवावर बेतण्याआधी ओळखा शरीराचे ‘हे’ संकेत

ईएनटी तज्ज्ञ डॉ. सुमित कुमार गौर यांच्या मते, सतत घसा साफ करण्याची इच्छा अनेकदा संसर्गापेक्षा घशातील जळजळ किंवा इरिटेशनचा संकेत असू शकते.

कफ घशात नाही, नाकातून खाली येत असू शकतो

सतत घसा साफ करण्यामागचं एक सामान्य कारण म्हणजे पोस्टनॅसल ड्रिप. यात नाक किंवा सायनसमधील म्युकस पुढे बाहेर येण्याऐवजी मागच्या बाजूने घशात वाहतो. अॅलर्जी, दीर्घकाळ सायनसचा त्रास, नाक बंद असणे, धूळ किंवा प्रदूषणामुळे ही समस्या वाढू शकते. अशावेळी सर्दी नसतानाही घशाच्या मागे काहीतरी साचल्यासारखं, खवखवल्यासारखं किंवा गुदगुल्या होत असल्यासारखं वाटू शकतं. अॅलर्जी असलेल्या व्यक्तींमध्ये ही समस्या बराच काळ टिकू शकते. म्हणजेच त्रास घशात जाणवत असला, तरी त्याचा मूळ स्रोत नाकात असण्याची शक्यता असते.

‘सायलेंट रिफ्लक्स’मुळेही घसा सतत साफ करावा लागू शकतो

आणखी एक कारण म्हणजे लॅरिंगोफॅरिंजियल रिफ्लक्स (LPR) म्हणजेच सायलेंट रिफ्लक्स. यामध्ये पोटातील पदार्थ वर येऊन घशापर्यंत किंवा आवाजाच्या पट्ट्यांपर्यंत पोहोचू शकतात. यामध्ये नेहमीच्या अॅसिडिटीसारखी छातीत जळजळ होईलच असं नाही. त्याऐवजी घशात काहीतरी चिकटल्यासारखं वाटणं, खोकला, आवाज बसणे किंवा वारंवार घसा साफ करण्याची इच्छा होऊ शकते.

जेवल्यानंतर किंवा झोपताना हा त्रास अधिक जाणवत असेल, तर रिफ्लक्स हा एक संभाव्य ट्रिगर असू शकतो. खूप जेवण, जेवल्यानंतर लगेच झोपणं आणि काही व्यक्तींमध्ये मसालेदार पदार्थ, कॅफीन किंवा मद्यपान यामुळेही त्रास वाढू शकतो. मात्र, फक्त घसा साफ करण्याची सवय आहे म्हणून त्यामागे रिफ्लक्सच आहे, असा निष्कर्ष काढू नये. यामागे इतरही अनेक कारणं असू शकतात.

एसीची हवा, धूळ-धूर आणि कमी पाणीही कारणीभूत

घशाला इन्फेक्शन झालं नसलं तरी तो कोरडा किंवा त्यात इरिटेशन होऊ शकतो. एसीमध्ये बराच वेळ राहणं, कमी पाणी पिणं, सिगारेटचा धूर किंवा सेकंड-हँड स्मोक, धूळ, प्रदूषण आणि विविध रासायनिक पदार्थांच्या संपर्कामुळे घशात खवखव निर्माण होऊ शकते. याशिवाय शिक्षक, गायक, सेल्स प्रोफेशनल्स, कॉल सेंटर कर्मचारी किंवा दिवसभर मोठ्या आवाजात बोलणाऱ्या व्यक्तींमध्ये आवाजाच्या पट्ट्यांवर अतिरिक्त ताण येऊ शकतो. काही सर्दी किंवा अॅलर्जीची औषधंही घशातील आणि आवाजाच्या पट्ट्यांमधील कोरडेपणा वाढवू शकतात.

घसा साफ करण्याची सवयच त्रास वाढवू शकते!

ही गोष्ट अनेकांना माहीत नसते. घशात काहीतरी जाणवलं की आपण जोरात खाकरून घसा साफ करतो. क्षणभर बरं वाटतं. पण वारंवार आणि जोराने असं केल्यामुळे आवाजाच्या पट्ट्यांवर घर्षण आणि यांत्रिक ताण निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे पुन्हा खवखव निर्माण होते. मग पुन्हा घसा साफ करण्याची इच्छा होते. आणि अशा प्रकारे एक चक्र तयार होतं.

घशात खवखव → घसा साफ करणे → तात्पुरता आराम → पुन्हा इरिटेशन → पुन्हा घसा साफ करणे.

म्हणजे सुरुवातीला एखाद्या छोट्या कारणामुळे सुरू झालेली समस्या नंतर सवय आणि सततच्या इरिटेशनमुळे कायम राहू शकते.

घसा साफ करण्याची इच्छा झाली तर काय कराल?

प्रत्येक वेळी जोरात घसा खाकरून साफ करण्याऐवजी काही सौम्य पर्याय वापरता येतात.

• थोडं पाणी पिऊन गिळण्याचा प्रयत्न करा.
• वारंवार घसा खाकरू नका.
• दिवसभर पुरेसं पाणी प्या.
• धूळ, धूर आणि इतर त्रासदायक घटकांपासून शक्यतो दूर राहा.
• जेवल्यानंतर लगेच झोपण्याची सवय टाळा.
• आवाजाचा अतिवापर होत असल्यास मध्ये मध्ये विश्रांती द्या.

मात्र, ही उपाययोजना मूळ कारण शोधण्याचा पर्याय नाही.

डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा?

अधूनमधून घसा साफ करणं सामान्य असू शकतं. मात्र त्रास सतत होत असेल किंवा दीर्घकाळ टिकत असेल, तर ईएनटी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणं योग्य ठरू शकतं. घसा साफ करण्यासोबत सतत आवाज बसणे, गिळताना त्रास किंवा वेदना, श्वास घेण्यास त्रास, लाळेत रक्त दिसणे, मानेमध्ये गाठ जाणवणे किंवा कारण नसताना वजन कमी होणे अशी लक्षणं असतील तर तपासणी करून घेणं महत्त्वाचं आहे.