Cystitis Symptoms: वारंवार लघवी होणे किंवा लघवी करताना जळजळ होणे याकडे अनेकदा लोक सामान्य यूटीआय (UTI) म्हणून पाहतात. काहीजण याकडे दुर्लक्ष करतात, तर काहीजण स्वतःहून औषधे घेण्यास सुरुवात करतात. मात्र, वैद्यकीय भाषेत ही समस्या मूत्राशयाला आलेली सूज म्हणजेच ‘सिस्टायटिस’ (Cystitis) यामुळेही होऊ शकते. योग्य वेळी त्याची लक्षणे ओळखली नाहीत, तर हा संसर्ग किडनीपर्यंत पोहोचू शकतो. जर तुम्हालाही वारंवार लघवीला जावे लागत असेल किंवा लघवी करताना पोटाच्या खालच्या भागात दुखत असेल, तर याचे कारण कमी पाणी पिणे किंवा सामान्य संसर्ग आहे असे समजणे आरोग्यासाठी नुकसानकारक ठरू शकते.
नवी दिल्लीतील मालवीय नगर येथील VNA Hospital च्या यूरोलॉजी आणि अँड्रोलॉजी विभागाचे संचालक डॉ. विनीत मल्होत्रा यांनी जनसत्ताला सांगितले की, लघवीच्या मार्गाशी संबंधित समस्यांकडे दुर्लक्ष करणे आरोग्यासाठी नुकसानकारक ठरू शकते. वारंवार लघवी होणे ही समस्या प्रत्येक वेळी सामान्य यूटीआयमुळेच होते असे नाही. अनेक वेळा मूत्राशयाला झालेला संसर्ग आणि सूज म्हणजेच सिस्टायटिस यामुळेही ही समस्या होऊ शकते. स्वतःच्या मनाने अँटिबायोटिक घेण्याऐवजी या समस्येचे नेमके कारण जाणून घेणे खूप महत्त्वाचे आहे. चला तर मग, डॉक्टर विनीत यांच्याकडून सिस्टायटिसपासून बचाव करण्याचे सोपे उपाय आणि कोणत्या वेळी यूरोलॉजिस्टचा सल्ला घेणे गरजेचे आहे, हे जाणून घेऊया.
सिस्टायटिस म्हणजे काय?
सिस्टायटिस म्हणजे मूत्राशयाला सूज येणे. साधारणपणे ही सूज बॅक्टेरियाच्या संसर्गामुळे येते. मात्र, प्रत्येक वेळी सिस्टायटिसमागे संसर्गच असेल असे नाही. म्हणजेच मूत्राशयाला सूज आली की त्याला सिस्टायटिस म्हणतात; मात्र त्यामागचे कारण वेगवेगळे असू शकते.
सिस्टायटिसची लक्षणे
सिस्टायटिसमध्ये लघवी करताना जळजळ होणे, वारंवार लघवीला लागणे आणि अचानक जोराने लघवीला लागणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. याशिवाय मूत्राशयाच्या आसपास म्हणजेच पोटाच्या खालच्या भागात दुखणे किंवा जडपणा जाणवू शकतो. काही वेळा कमरेच्या खालच्या भागातही दुखू शकते. अनेकजण ही लक्षणे थेट UTI ची आहेत असे मानतात; मात्र प्रत्येक वेळी असे असेलच असे नाही.
प्रत्येक सिस्टायटिस हा UTI नसतो
सिस्टायटिस आणि UTI हे एकच आहेत असे मानणे योग्य नाही. UTI म्हणजे संसर्ग, तर सिस्टायटिस म्हणजे मूत्राशयाला आलेली सूज. बॅक्टेरियाचा संसर्ग हे सिस्टायटिसचे एक सामान्य कारण आहे. मात्र, बॅक्टेरियाचा संसर्ग नसतानाही सिस्टायटिस होऊ शकतो. त्यामुळे लघवी करताना जळजळ होणे किंवा वारंवार लघवीला लागणे म्हणजे UTI झाला आहे, असे स्वतःहून ठरवणे योग्य नाही.
इंटरस्टीशियल सिस्टायटिस म्हणजे काय?
सिस्टायटिसचा एक प्रकार म्हणजे इंटरस्टीशियल सिस्टायटिस (Interstitial Cystitis). यामध्ये व्यक्तीला संसर्गासारखीच लक्षणे जाणवू शकतात. उदाहरणार्थ, वारंवार लघवी होणे, अचानक जोराने लघवीला लागणे आणि मूत्राशयात दुखणे. मात्र, तपासणी केल्यानंतर बॅक्टेरियाचा संसर्ग आढळत नाही. याशिवाय कॅथेटरचा वापर, कीमोथेरपी किंवा रेडिओथेरपीनंतरही बॅक्टेरियाचा संसर्ग नसलेला सिस्टायटिस होऊ शकतो.
कमी पाणी प्यायल्याने त्रास वाढू शकतो
डॉक्टर विनीत यांच्या मते, शरीराला आवश्यकतेपेक्षा कमी पाणी प्यायल्यास सिस्टायटिस आणि लघवीशी संबंधित समस्या होण्याचा धोका वाढू शकतो. पुरेसे पाणी प्यायल्याने नियमित लघवी होत राहते आणि लघवीच्या मार्गात बॅक्टेरिया जमा होण्याची शक्यता कमी होण्यास मदत होते. मात्र, प्रत्येक व्यक्तीला किती पाणी आवश्यक आहे हे तिचे वय, हवामान, शारीरिक हालचाल आणि आरोग्याच्या स्थितीनुसार वेगळे असू शकते.
बद्धकोष्ठतेमुळेही धोका वाढू शकतो
एखाद्या व्यक्तीला वारंवार बद्धकोष्ठतेचा त्रास होत असेल, तर आतड्यांमधील बॅक्टेरिया लघवीच्या मार्गापर्यंत पोहोचण्याची शक्यता वाढू शकते. त्यामुळे बद्धकोष्ठतेकडे दुर्लक्ष करू नये. पुरेसे फायबर, पाणी आणि नियमित शारीरिक हालचाल यामुळे आतड्यांची हालचाल चांगली ठेवण्याचा प्रयत्न करावा.
वैयक्तिक स्वच्छतेकडे दुर्लक्ष करणे ठरू शकते महागात
वैयक्तिक स्वच्छतेची काळजी घेणे खूप महत्त्वाचे आहे. बराच वेळ घामाच्या कपड्यांमध्ये राहणे, खूप घट्ट किंवा सिंथेटिक कपडे घालणे आणि ओलसर वातावरणात जास्त वेळ राहणे यामुळे त्रास वाढू शकतो. डॉक्टरांनी पोहणे आणि बाथटबचा वापर करतानाही काळजी घेण्याचा सल्ला दिला आहे. त्यामुळे शरीर आणि विशेषतः प्रायव्हेट भाग स्वच्छ आणि कोरडा ठेवणे गरजेचे आहे.
लैंगिक संबंधांनंतर स्वच्छतेची काळजी घ्या
लैंगिक संबंधांनंतर लघवी करणे आणि स्वच्छता राखणे यामुळे लघवीच्या संसर्गाचा धोका कमी होण्यास मदत होऊ शकते. स्वच्छता करताना पुढच्या बाजूने मागच्या बाजूकडे स्वच्छ करावे. यामुळे मलाच्या भागातील बॅक्टेरिया लघवीच्या मार्गाच्या ठिकाणी पोहोचण्याची शक्यता कमी होते. डॉक्टरांनी असेही सांगितले की, काही लोक वापरत असलेल्या ल्युब्रिकंटमुळेही जळजळ किंवा त्रास वाढू शकतो. त्यामुळे एखादे उत्पादन वापरल्यानंतर त्रास होत असेल, तर ते बदलण्याची किंवा डॉक्टरांचा सल्ला घेण्याची गरज असू शकते.
लघवी जास्त वेळ रोखून ठेवू नका
लघवीला लागल्यानंतर ती जास्त वेळ रोखून ठेवणे योग्य नाही. डॉक्टरांनी मूत्राशय पूर्णपणे रिकामा करण्यावरही भर दिला आहे. एखाद्या व्यक्तीला एकदा लघवी केल्यानंतरही मूत्राशय पूर्णपणे रिकामा झालेला नाही असे वाटत असेल, तर त्यामागचे कारण जाणून घेण्यासाठी डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणे गरजेचे आहे.
महिलांना सिस्टायटिसचा धोका जास्त का असतो?
पुरुषांच्या तुलनेत महिलांना सिस्टायटिस आणि UTI होण्याचा धोका जास्त असतो. याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे महिलांच्या मूत्रमार्गाची लांबी कमी असते. त्यामुळे बॅक्टेरियाला मूत्राशयापर्यंत पोहोचण्यासाठी तुलनेने कमी अंतर पार करावे लागते. म्हणूनच महिलांनी लघवीचा संसर्ग आणि सिस्टायटिसपासून बचाव करण्यासाठी स्वच्छता आणि इतर आवश्यक काळजी घेणे महत्त्वाचे आहे.
मेनोपॉजच्या काळात महिलांच्या शरीरातील इस्ट्रोजेनसारख्या हार्मोन्सची पातळी कमी होऊ लागते. हे हार्मोन्स लघवीच्या मार्गातील आणि जननेंद्रियाच्या भागातील ऊती निरोगी ठेवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. हार्मोन्समध्ये होणाऱ्या बदलांमुळे या भागाची नैसर्गिक सुरक्षा कमी होऊ शकते आणि लघवीशी संबंधित समस्या होण्याचा धोका वाढू शकतो.
गर्भावस्थेतही महिलांच्या शरीरात अनेक बदल होतात. त्यामुळे लघवीच्या मार्गाचा संसर्ग होण्याचा धोका वाढू शकतो. म्हणून गर्भवती महिलेला लघवी करताना जळजळ होणे, वारंवार लघवीला लागणे, पोटाच्या खालच्या भागात दुखणे किंवा इतर कोणतीही असामान्य लक्षणे दिसल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करू नये आणि डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
डायबिटीजमध्ये सिस्टायटिसचा धोका का वाढतो?
डायबिटीजमध्ये अनेक प्रकारचे संसर्ग होण्याचा धोका वाढू शकतो. रक्तातील साखरेचे प्रमाण बराच काळ जास्त राहिल्यास वारंवार लघवी होणे आणि लघवीच्या मार्गाचा संसर्ग होण्यासारख्या समस्या वाढू शकतात. त्यामुळे डायबिटीज असलेल्या व्यक्तींनी रक्तातील साखरेचे प्रमाण नियंत्रणात ठेवणे महत्त्वाचे आहे. यामुळे सिस्टायटिस आणि इतर संसर्गाचा धोका कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
सिस्टायटिसची तपासणी कशी केली जाते?
सिस्टायटिसचे नेमके कारण जाणून घेण्यासाठी डॉक्टर युरिन रुटीन टेस्ट आणि युरिन कल्चर करण्यास सांगू शकतात. युरिन रुटीन टेस्टमध्ये WBC म्हणजेच पांढऱ्या रक्तपेशी दिसू शकतात. तर युरिन कल्चरच्या मदतीने बॅक्टेरियाचा संसर्ग आहे की नाही हे समजण्यास मदत होते. लक्षणे असूनही कल्चरमध्ये बॅक्टेरिया आढळत नसतील, तर डॉक्टर बॅक्टेरियाचा संसर्ग नसलेल्या इतर कारणांचा विचार करू शकतात.
गरजेनुसार अल्ट्रासाऊंडसारख्या तपासण्याही केल्या जाऊ शकतात. काही परिस्थितींमध्ये डॉक्टर मूत्राशय आणि लघवीच्या संपूर्ण मार्गाचा अल्ट्रासाऊंड करण्याचा सल्ला देऊ शकतात.
वारंवार सिस्टायटिस झाल्यास काय त्रास होऊ शकतो?
वारंवार होणाऱ्या सिस्टायटिसमुळे व्यक्तीच्या दैनंदिन जीवनावर परिणाम होऊ शकतो. वारंवार लघवीला लागणे आणि रात्री अनेक वेळा उठावे लागल्यामुळे झोप खराब होऊ शकते. सतत दुखणे, जळजळ आणि वारंवार टॉयलेटला जाण्याची चिंता यामुळे व्यक्तीच्या सामाजिक आणि मानसिक आरोग्यावरही परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे वारंवार होणारी लक्षणे केवळ घरगुती उपाय करून दाबून ठेवण्याऐवजी त्यामागचे कारण जाणून घेण्यासाठी तपासणी करून घेणे गरजेचे आहे.
सिस्टायटिसपासून बचाव करण्याच्या ५ सवयी
१. पुरेसे पाणी प्या
शरीराच्या गरजेनुसार पुरेसे पाणी आणि इतर द्रव पदार्थ घेतल्याने सिस्टायटिसपासून बचाव करण्यास मदत होऊ शकते.
२. लघवी रोखून ठेवू नका
लघवीला लागल्यावर ती करा आणि मूत्राशय पूर्णपणे रिकामा करण्याचा प्रयत्न करा.
३. स्वच्छतेची काळजी घ्या
प्रायव्हेट भाग स्वच्छ आणि कोरडा ठेवा. स्वच्छता करताना पुढच्या बाजूने मागच्या बाजूकडे स्वच्छ करा.
४. कपड्यांकडे लक्ष द्या
खूप घट्ट, ओलसर किंवा घाम शोषून न घेणारे कपडे जास्त वेळ घालणे टाळा.
५. लैंगिक संबंधांनंतर स्वच्छता ठेवा
लैंगिक संबंधांनंतर लघवी करणे आणि योग्य स्वसतत लघवीला जावं लागतंय? जळजळही होतेय? मग ‘या’ साध्या वाटणाऱ्या लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नका; नाहीतर होतील गंभीर परिणाम च्छता राखणे फायदेशीर ठरू शकते.
(Disclaimer: वरील माहिती प्राप्त माहितीवर आधारित असून अधिक माहितीसाठी तज्ज्ञ/डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.)
