गॅस, ब्लोटिंग, अ‍ॅसिडिटी त्रास देतायत? इडली-डोसा विसरून या आंबलेले पदार्थ खा; पोट होईल हलकं, मूड राहील फ्रेश

आंबवलेले अन्न ही काही नवीन संकल्पना नाही. प्राचीन काळापासून विविध संस्कृतींमध्ये अन्न साठवण्यासाठी आणि पचन सुलभ करण्यासाठी आंबवण्याच्या प्रक्रियेचा वापर केला जात आहे. मात्र आजच्याकाळात आंबलेले पदार्थ म्हटलं की बहुतांश लोकांच्या डोळ्यांसमोर इडली आणि डोसा एवढंच येतं. प्रत्यक्षात याशिवायही अनेक असे पारंपरिक आणि नैसर्गिक फूड आहेत, जे प्रोबायोटिक्सने समृद्ध असून आतड्याच्या आरोग्यासाठीसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरतात.

आतड्याच्या आरोग्यासाठी का महत्त्वाची आहे? (Why Gut Health Matters)

आतड्याच्या आरोग्यासाठी म्हणजे केवळ पचन सुरळीत असणं इतकंच नव्हे. संशोधनानुसार शरीराची सुमारे ७० टक्के इम्युनिटी आतड्याच्या आरोग्यावर अवलंबून असते. आतड्यांमध्ये असणारे चांगले बॅक्टेरिया अन्नातून मिळणाऱ्या पोषक घटकांचे योग्य शोषण करतात आणि शरीराला संसर्गाशी लढण्याची ताकद देतात. आतड्याच्या आरोग्य बिघडले की सूज, बद्धकोष्ठता, लठ्ठपणा, सतत गॅस आणि अ‍ॅसिडिटीसारख्या तक्रारी वाढतात.

इतकंच नाही, तर आतड्या आणि मेंदू यांच्यातील संबंधामुळे पचन बिघडल्यास मानसिक आरोग्यावरही परिणाम होतो. चिंता (अ‍ॅंग्झायटी), सतत मूड बदलणे, सतत थकवा जाणवणं यामागेही अनेकदा आतड्याच्या आरोग्या बिघडणे कारणीभूत असते. त्यामुळे रोजच्या आहारातून आतड्याला पोषक घटक मिळणं अत्यंत आवश्यक ठरतं.

आंबवलेले फूड आतड्याच्या आरोग्य कसे सुधारतात? (How Fermented Foods Improve Gut Health)

Stanford School of Medicine ने २०२१ मध्ये केलेल्या अभ्यासानुसार, जे लोक सलग १० आठवडेआंबलेले पदार्थचे नियमित सेवन करतात, त्यांच्या आतड्यामधील सूक्ष्मजीव विविधता (मायक्रोबायोम डाइवर्सिटी) लक्षणीयरीत्या वाढते. आंबवलेले अन्नामध्ये नैसर्गिकरित्या तयार झालेले सक्रिय (लाइव्ह) बॅक्टेरिया असतात, जे थेट आतड्यांमध्ये पोहोचून हानिकारक बॅक्टेरियावर नियंत्रण ठेवतात आणि चांगले बॅक्टेरियांची संख्या वाढवतात.

किण्वन प्रक्रिया अन्नातील कठीण तंतूंचे विघटन करते, त्यामुळे अन्न पचायला हलकं होतं आणि पोषक घटकांचे शोषण अधिक प्रभावीपणे होतं. आजच्या काळात सप्लिमेंट्सवर अवलंबून राहण्यापेक्षा पारंपरिक आंबवलेले पदार्थांकडे वळणं ही अधिक सुरक्षित आणि नैसर्गिक पद्धत मानली जाते.

कांजी – नैसर्गिक प्रोबायोटिक ड्रिंक (Kanji – Natural Probiotic Drink)

हिवाळ्यात विशेषतः लोकप्रिय असलेली कांजी आतड्याच्या आरोग्यासाठीसाठी अत्यंत फायदेशीर मानली जाते. काळी गाजर किंवा बीट, मोहरी आणि पाणी यांचं आंबवण्याच्या प्रक्रिया करून तयार होणारी कांजी पचनक्रिया सुधारण्यास मदत करते. पोटातील सूज, गॅस आणि ब्लोटिंग कमी करण्यासाठी कांजी उपयुक्त ठरते. बाजारात मिळणाऱ्या पॅकेज्ड प्रोबायोटिक ड्रिंक्सपेक्षा कांजी अधिक नैसर्गिक आणि हलकी असते.

जेवणाबरोबर किंवा जेवणामध्ये कांजी प्यायल्यास पचन सुधारतं आणि पोटावर ताण पडत नाही. वारंवार पोट जड वाटणाऱ्या लोकांसाठी कांजी हा उत्तम पर्याय ठरू शकतो.

घरचं दही – आतड्यासाठी सर्वोत्तम (Homemade Curd for Gut Health)

घरच्या घरी जमवलेलं ताजं दही हे सर्वात प्रभावीआंबलेले पदार्थ मानलं जातं. दह्यामध्ये असणारे चांगले बॅक्टेरिया अ‍ॅसिडिटी नियंत्रणात ठेवतात आणि पचन सुलभ करतात. अनेक संशोधनांमध्ये हे स्पष्ट झालं आहे की, पॅकेटमधील दह्याच्या तुलनेत घरचं दही अधिक सक्रिय प्रोबायोटिक्सने भरलेलं असतं.

साधं दही, किंचित मीठ घालून किंवा ताकाच्या स्वरूपात दह्याचं सेवन केल्यास पोटाला थंडावा मिळतो. नियमित दही खाणाऱ्यांचा पचनसंस्थेचा त्रास कमी होतो आणि दिवसभर ऊर्जा टिकून राहते.

पांता भात – पारंपरिक पण उपयुक्त (Panta Bhat – Traditional Fermented Rice)

दक्षिण आणि पूर्व भारतात लोकप्रिय असलेला पांता भात हा रात्री उरलेला भात पाण्यात भिजवून तयार केला जातो. या प्रक्रियेमुळे भात नैसर्गिकरीत्या फर्मेंट होतो आणि प्रोबायोटिक्सने समृद्ध बनतो. पांता भात हलका, थंडावा देणारा आणि पचनासाठी सोपा असतो.
दही, कांदा किंवा हिरवी मिरचीबरोबर खाल्ल्यास पांता भात पोटभर खाऊनही जड वाटत नाही. उष्णतेमुळे होणाऱ्या पचनाच्या तक्रारींसाठी हा भात विशेष फायदेशीर मानला जातो.

टेपाचे – आंबट-गोड आंबवलेले ड्रिंक (Tepache – Light Fermented Drink)

मेक्सिकोमध्ये लोकप्रिय असलेलं टेपाचे हे अननसाच्या साली, गूळ आणि पाण्यापासून तयार केलं जाणारं हलकं आंबवलेले पेय आहे. आंबवण्याच्या प्रक्रियेनंतर हे पेय किंचित फेसाळ, आंबट-गोड आणि ताजेतवाने वाटतं. टेपाचे पचन सुधारण्यास मदत करतं आणि आतड्याच्या आतील आवरणाचं संतुलन राखतं. हे पेय हायड्रेटिंग असल्यामुळे शरीराला पाणीपुरवठा करतं आणि पोटावर कोणताही ताण न देता पचनक्रिया सुधारतं.

पारंपरिक अन्नाकडे परतण्याची गरज (Returning to Traditional Foods)

आजच्या धावपळीच्या जीवनशैलीत आतड्याच्या आरोग्यासाठी बिघडणं सहज शक्य आहे. मात्र त्यासाठी महागड्या सप्लिमेंट्सची गरज नसून, स्वयंपाकघरातच उपलब्ध असलेल्या पारंपरिक आंबवलेले अन्नाचा योग्य वापर करणं पुरेसं ठरू शकतं. रोजच्या आहारात या फूड्सचा समावेश केल्यास पचन सुधारतं, इम्युनिटी मजबूत होते आणि एकूणच आरोग्याचा दर्जा उंचावतो.