रोजच्या रोज सकाळीच होईल पोट साफ; फक्त ‘ही’ ५ फळे खा, वयाच्या ५० वर्षांनंतरही पचनक्रिया राहील उत्तम

बद्धकोष्ठता झाल्यानंतर शरीरात काही विशिष्ट लक्षणे दिसू लागतात. आठवड्यातून तीनपेक्षा कमी वेळा शौचास होणे, शौच खूप कडक, कोरडे किंवा गोळ्यांसारखे होणे, शौचाच्या वेळी जास्त जोर लावावा लागणे, पोटात सतत जडपणा जाणवणे, गॅस होणे, पोट फुगणे आणि शौच पूर्णपणे न झाल्यासारखे वाटणे ही त्यापैकी काही सामान्य लक्षणे आहेत. काही लोकांमध्ये जिभेवर थर जाणवणे किंवा तोंडाला दुर्गंधी येणे यांसारख्या तक्रारीही दिसून येऊ शकतात; मात्र ही लक्षणे केवळ बद्धकोष्ठतेमुळेच होतात असे नाही.

बद्धकोष्ठतेची समस्या दीर्घकाळ राहिल्यास शौचाच्या वेळी वारंवार जोर लावल्यामुळे मूळव्याध किंवा गुदद्वाराला भेग पडण्यासारख्या समस्या निर्माण होऊ शकतात. काही वेळा दीर्घकाळ बद्धकोष्ठता आणि त्यामागील कारणांकडे दुर्लक्ष केल्यास पचनसंस्थेशी संबंधित इतर त्रासही वाढू शकतात. विशेषतः वय वाढल्यानंतर आहार, पाणी, व्यायाम आणि औषधांचा परिणाम याकडे अधिक लक्ष देणे गरजेचे असते.

बद्धकोष्ठतेपासून आराम मिळवण्यासाठी आहार आणि जीवनशैलीमध्ये काही बदल करणे फायदेशीर ठरू शकते. सकाळी उठल्यानंतर पुरेसे पाणी पिणे, आहारात फायबरयुक्त पदार्थांचा समावेश करणे, कोंडा असलेले किंवा संपूर्ण धान्याचे पीठ वापरणे, नियमित शारीरिक हालचाल करणे आणि शौचाची इच्छा झाल्यानंतर ती टाळू नये, यामुळे आतड्यांची हालचाल नियमित ठेवण्यास मदत होऊ शकते. काही लोक त्रिफळा किंवा इसबगोलसारख्या नैसर्गिक रेचकांचा वापर करतात; मात्र त्यांचा नियमित किंवा दीर्घकाळ वापर करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा किंवा तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे योग्य ठरते.

आयुर्वेदिक आणि युनानी औषधशास्त्रातील तज्ज्ञ डॉ. सलीम झैदी यांच्या मते, बद्धकोष्ठतेवर मात करण्यासाठी आहारामध्ये नैसर्गिक आणि फायबरयुक्त पदार्थांचा समावेश करणे महत्त्वाचे आहे. काही फळांमध्ये भरपूर फायबर, पाणी आणि नैसर्गिक घटक असतात, जे आतड्यांची हालचाल सुरळीत ठेवण्यास आणि शौच मऊ करण्यास मदत करू शकतात, त्यामुळे बद्धकोष्ठतेची समस्या असणाऱ्या व्यक्तींनी आपल्या आहारात काही फळांचा योग्य प्रमाणात समावेश करण्याचा विचार करू शकतात.

चला तर मग जाणून घेऊया, बद्धकोष्ठतेच्या समस्येमध्ये कोणती फळे फायदेशीर ठरू शकतात आणि त्यांचे सेवन कशा प्रकारे करता येईल.

१. पपई : पचनासाठी फायदेशीर फळ

पचनसंस्थेसाठी पपई हे एक फायदेशीर फळ मानले जाते. पपईमध्ये ‘पपेन’ नावाचे एन्झाइम असते, जे प्रथिनांच्या पचनास मदत करते. याशिवाय पपईमध्ये फायबर आणि पाण्याचे प्रमाणही चांगले असते, त्यामुळे आतड्यांची हालचाल सुरळीत ठेवण्यास आणि शौचास मऊ होण्यास मदत होऊ शकते.

पिकलेली पपई आहारात नियमितपणे योग्य प्रमाणात घेतल्यास बद्धकोष्ठता, पोट फुगणे आणि पचनाशी संबंधित काही तक्रारी कमी करण्यास मदत होऊ शकते. सकाळी नाश्त्यासोबत किंवा दिवसभरातील इतर वेळी पपईचे सेवन करता येते. मात्र, पपई रिकाम्या पोटीच खावी असा वैद्यकीय नियम नाही.

२. मनुका आणि सुके आलुबुखारे : नैसर्गिकरीत्या शौच मऊ करण्यास मदत

बद्धकोष्ठतेवर आहारातून उपाय करताना मनुका आणि सुके आलुबुखारे म्हणजेच प्रून्स यांचा उपयोग केला जातो. विशेषतः सुक्या आलुबुखाऱ्यामध्ये ‘सॉर्बिटॉल’ नावाची नैसर्गिक साखर असते. सॉर्बिटॉल आतड्यांमध्ये पाणी खेचण्यास मदत करू शकते, ज्यामुळे शौच मऊ होण्यास आणि सहज बाहेर पडण्यास मदत मिळते.

यामध्ये फायबरदेखील असते, त्यामुळे आतड्यांच्या हालचालींना चालना मिळण्यास मदत होऊ शकते. काही लोक ३ ते ५ सुके आलुबुखारे रात्रभर पाण्यात भिजवून सकाळी खातात. मनुकाही पाण्यात भिजवून खाता येतात. मात्र, प्रत्येक व्यक्तीची पचनशक्ती वेगळी असल्याने सुरुवातीला कमी प्रमाणात सेवन करणे योग्य ठरते.

३. किवी : फायबरमुळे पचनासाठी उपयुक्त

किवी हे आकाराने छोटे असले तरी पोषक घटकांनी समृद्ध फळ आहे. त्यामध्ये फायबर आणि पाण्याचे प्रमाण चांगले असते. किवीमध्ये ‘अॅक्टिनिडिन’ नावाचे एन्झाइम आढळते, जे विशेषतः प्रथिनांच्या पचनास मदत करू शकते.

किवीमध्ये असलेल्या फायबरमुळे आतड्यांची हालचाल नियमित ठेवण्यास आणि शौच मऊ होण्यास मदत होऊ शकते, त्यामुळे बद्धकोष्ठता, पोट फुगणे आणि पोटात जडपणा जाणवणाऱ्या काही व्यक्तींना किवीचा आहारात समावेश फायदेशीर ठरू शकतो. दररोज एक ते दोन किवी योग्य प्रमाणात खाता येऊ शकतात; मात्र आपल्या आहाराची एकूण रचना आणि शरीराची सहनशीलता लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे.

४. अंजीर : फायबरचा उत्तम स्रोत

अंजीर हे फायबरयुक्त फळ असून बद्धकोष्ठतेच्या समस्येमध्ये आहाराचा भाग म्हणून त्याचा उपयोग केला जातो. अंजीरमध्ये विद्राव्य आणि अविद्राव्य अशा दोन्ही प्रकारचे फायबर आढळते. हे फायबर आतड्यांच्या हालचालींना मदत करते आणि शौचाचे प्रमाण व पोत सुधारण्यास हातभार लावू शकते.

सुक्या अंजीरमध्ये नैसर्गिक साखर आणि फायबरचे प्रमाण अधिक असते, त्यामुळे काही लोक २ ते ४ सुके अंजीर रात्रभर पाण्यात भिजवून सकाळी खातात. अंजीर भिजवल्यामुळे ते मऊ होतात आणि खाण्यास सोपे जातात. मात्र, सुक्या फळांमध्ये नैसर्गिक साखरेचे प्रमाण तुलनेने जास्त असल्याने प्रमाणात सेवन करणे योग्य आहे.

५. नाशपाती : सालीसकट खाल्ल्यास अधिक फायबर

नाशपाती हे फायबर आणि पाण्याने समृद्ध फळ आहे. त्यामध्ये विद्राव्य तसेच अविद्राव्य फायबर आढळते, त्यामुळे आतड्यांची हालचाल नियमित ठेवण्यास आणि शौचास सहज होण्यास मदत मिळू शकते.

नाशपातीमध्ये फ्रुक्टोज आणि नैसर्गिक साखरेचे काही घटकही असतात, जे काही व्यक्तींमध्ये शौच मऊ होण्यास मदत करू शकतात. नाशपाती शक्य असल्यास चांगली धुऊन सालीसकट खावी, कारण सालीमध्येही फायबर असते. मात्र, फळ नीट धुऊन आणि स्वच्छ करूनच खावे.

बद्धकोष्ठता टाळण्यासाठी या गोष्टीही लक्षात ठेवा

फक्त एखादे फळ खाल्ल्याने बद्धकोष्ठतेची समस्या कायमची दूर होईलच असे नाही. त्यासाठी संपूर्ण आहार आणि जीवनशैलीकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे. दिवसभर पुरेसे पाणी पिणे, डाळी, कडधान्ये, भाज्या, संपूर्ण धान्ये आणि फळांसारख्या फायबरयुक्त पदार्थांचा आहारात समावेश करणे, नियमित चालणे किंवा व्यायाम करणे आणि शौचाची इच्छा दाबून न ठेवणे या सवयी महत्त्वाच्या आहेत.

फायबरचे प्रमाण आहारात अचानक मोठ्या प्रमाणात वाढवण्याऐवजी ते हळूहळू वाढवणे आणि त्यासोबत पुरेसे पाणी पिणे आवश्यक आहे, अन्यथा काही लोकांमध्ये गॅस किंवा पोट फुगण्याची समस्या वाढू शकते.

जर बद्धकोष्ठतेची समस्या वारंवार होत असेल, अनेक आठवडे कायम राहत असेल किंवा त्यासोबत शौचातून रक्त येणे, अचानक वजन कमी होणे, सतत तीव्र पोटदुखी, उलट्या होणे, पोट खूप फुगणे किंवा शौच पूर्णपणे बंद होणे यांसारखी लक्षणे दिसत असतील तर स्वतःहून उपचार न करता डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

टीप : वरील उपाय आहाराशी संबंधित सामान्य माहिती आहे. बद्धकोष्ठता वारंवार होत असल्यास किंवा दीर्घकाळ टिकत असल्यास त्यामागील कारण शोधण्यासाठी वैद्यकीय सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे.