आशा भोसले यांचे मल्टी-ऑर्गन फेल्युअरमुळे निधन: छातीचा संसर्ग व तीव्र थकवा वृद्धांसाठी का ठरतो जीवघेणा?

आयसीयूमध्ये बारकाईने निरीक्षणाखाली ठेवल्यानंतरही, रविवारी दुपारी १२ वाजता अनेक अवयव निकामी झाल्यामुळे त्यांचे निधन झाले, अशी माहिती डॉ. प्रतित समदानी यांनी दिली. “छातीचा संसर्ग आणि थकव्यामुळे प्रकृती खालावल्याने त्यांना रुग्णालयात दाखल करण्यात आले होते. त्यांना गंभीर अवस्थेत आणण्यात आले होते आणि सर्व प्रयत्न करूनही, अनेक अवयव निकामी झाल्यामुळे त्यांचे निधन झाले,” असे ते म्हणाले

डॉक्टरांच्या मते, “वृद्ध व्यक्तींमध्ये छातीचा संसर्ग, थकवा किंवा सौम्य वाटणारी लक्षणे अनेकदा जलद गतीने गंभीर अवस्थेत रूपांतरित होतात. विशेषतः ७०-८० वर्षांवरील व्यक्तींमध्ये शरीराची प्रतिकारशक्ती कमी झाल्याने संसर्ग पटकन शरीरभर पसरू शकतो आणि त्यातून मल्टी-ऑर्गन डिसफंक्शन सिंड्रोम (MODS) सारखी गंभीर अवस्था निर्माण होऊ शकते.

वृद्धांमध्ये छातीचा संसर्ग जीवघेणा का ठरतो? (Why chest infections turn deadly in elderly)

तज्ज्ञ सांगतात की,”वृद्ध व्यक्तींमध्ये श्वसनसंस्थेची कार्यक्षमता वयानुसार कमी होत जाते. त्यामुळे छातीमध्ये कफ साचणे, संसर्ग वाढणे आणि त्यातून निमोनिया (Pneumonia) होण्याचा धोका वाढतो.

विशेष म्हणजे, वृद्धांमध्ये या संसर्गाची लक्षणे नेहमी ठळक दिसत नाहीत. ताप सौम्य असू शकतो, खोकला कमी असू शकतो; पण त्याऐवजी गोंधळणे, विस्मरण वाढणे किंवा असंबद्ध बोलणे ही लक्षणे दिसू शकतात. अनेकदा ही लक्षणे ‘वयामुळे होणारे बदल’ समजून दुर्लक्षित केली जातात आणि त्यामुळे उपचारात उशीर होतो.

उपचार उशिरा सुरू झाल्यास संसर्ग फुफ्फुसांमधून रक्तप्रवाहात पसरतो आणि इतर अवयवांवर परिणाम करू लागतो. या अवस्थेत रुग्णाला आयसीयूमध्ये दाखल करण्याची वेळ येते.

आधीपासून असलेले आजार धोका वाढवतात (Role of comorbidities in infection spread)

वृद्धांमध्ये मधुमेह, उच्च रक्तदाब आणि हृदयविकार यांसारखे दीर्घकालीन आजार सामान्य असतात. या आजारांमुळे शरीराची आजारांशी लढण्याची क्षमता आधीच कमी झालेली असते.

अशा स्थितीत अगदी छोटासा संसर्गसुद्धा शरीराला झेपत नाही. डॉक्टरांच्या मते, या अवस्थेला ‘लो फिजिओलॉजिकल रिझर्व’ (Low physiological reserve) म्हणतात—म्हणजे शरीराची ताण सहन करण्याची क्षमता कमी असते.

संसर्ग वाढल्यानंतर सेप्सिस (Sepsis) होण्याचा धोका निर्माण होतो. ही अशी अवस्था असते, ज्यामध्ये संसर्गामुळे संपूर्ण शरीरात तीव्र दाह निर्माण होतो आणि रक्तदाब व ऑक्सिजन पुरवठा बिघडतो.

ऑक्सिजन कमी झाल्यावर सुरू होते धोकादायक साखळी (Hypoxia triggers organ failure cascade)

फुफ्फुसांवर परिणाम झाल्यास शरीराला आवश्यक तेवढा ऑक्सिजन मिळत नाही. या अवस्थेला हायपॉक्सिया (Hypoxia) म्हणतात.

ऑक्सिजन कमी झाल्यानंतर शरीरातील विविध अवयवांवर त्याचा परिणाम होऊ लागतो.

• मूत्रपिंड निकामी होऊ शकतात
• हृदयाची कार्यक्षमता कमी होऊ शकते
• मेंदूवर परिणाम होऊन स्ट्रोकचा धोका वाढतो
• यकृताचे कार्य बिघडते

अशा वेळी एकाच वेळी अनेक अवयव निकामी होऊ लागतात आणि यालाच मल्टी-ऑर्गन फेल्युअर म्हटले जाते.

फक्त छातीचा नाही, कोणताही संसर्ग ठरू शकतो धोकादायक (Not just chest infections—any infection can worsen)

डॉक्टर स्पष्ट करतात की,”छातीचा संसर्गच एकमेव कारण नसते. वृद्धांमध्ये मूत्रमार्गाचा संसर्ग (UTI) किंवा त्वचेवरील संसर्गही तितकाच धोकादायक ठरू शकतो.”

विशेषतः मधुमेह असलेल्या रुग्णांमध्ये रक्तवाहिन्यांवर आधीच परिणाम झालेला असल्याने संसर्ग जलद गतीने शरीरभर पसरतो. परिणामी सेप्टिक शॉक (Septic shock) सारखी जीवघेणी अवस्था निर्माण होऊ शकते.

प्रदूषण आणि हवामानातील बदलही वाढवत आहेत धोका (Impact of air quality and climate factors)

मोठ्या शहरांमध्ये वाढलेले हवेचे प्रदूषण हेही वृद्धांसाठी मोठे संकट ठरत आहे. प्रदूषणामुळे फुफ्फुसांची क्षमता कमी होते आणि संसर्ग होण्याचा धोका वाढतो.

उन्हाळ्यात निर्जलीकरण (Dehydration) ही आणखी एक मोठी समस्या ठरते. शरीरात पाण्याची कमतरता निर्माण झाल्यास रक्ताभिसरणावर परिणाम होतो आणि अवयवांची कार्यक्षमता कमी होते.

तसेच उष्ण हवामानामुळे अन्न-पाण्याचे दूषित होण्याचे प्रमाण वाढते, ज्यामुळे संसर्गाचा धोका अधिक वाढतो.

सुरुवातीची सूक्ष्म लक्षणे ओळखणे अत्यंत महत्त्वाचे (Recognising early warning signs)

डॉक्टरांच्या मते, वृद्ध व्यक्तींमध्ये खालील लक्षणे दिसल्यास त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा:

• अचानक भूक कमी होणे
• नेहमीपेक्षा जास्त थकवा जाणवणे
• गोंधळ किंवा विस्मरण वाढणे
• श्वास घेण्यास थोडा त्रास
• छातीत जडपणा किंवा कफ वाढणे

ही लक्षणे ‘वयानुसार होणारे बदल’ म्हणून दुर्लक्षित करू नयेत. वेळेवर उपचार मिळाल्यास गंभीर गुंतागुंत टाळता येऊ शकते.

प्रतिबंधासाठी कोणत्या सवयी महत्त्वाच्या? (Prevention strategies to reduce risk)

तज्ज्ञांच्या मते, काही साध्या सवयी पाळल्यास वृद्धांमध्ये संसर्गाचा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी करता येतो.

पुरेसे पाणी पिणे, स्वच्छ व पौष्टिक आहार घेणे आणि नियमित व्यायाम करणे हे मूलभूत उपाय अत्यंत प्रभावी ठरतात. दर आठवड्यात किमान पाच दिवस, सुमारे ३० मिनिटे चालणे किंवा हलका व्यायाम करणे फुफ्फुसांच्या आरोग्यासाठी उपयुक्त ठरते.

प्रदूषण जास्त असताना बाहेर जाणे टाळणे, गरज असल्यास N95 मास्क वापरणे आणि मधुमेह-रक्तदाब यांसारख्या दीर्घकालीन आजारांचे नियमित नियंत्रण ठेवणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

वृद्धांच्या आरोग्यात ‘वेळ’ हा सर्वात मोठा घटक (Time is the most critical factor in elderly care)

डॉक्टरांचे मत स्पष्ट आहे—वृद्धांमध्ये उपचारासाठी उपलब्ध वेळ अत्यंत कमी असतो. साधा वाटणारा संसर्गही काही तासांत किंवा दिवसांत गंभीर होऊ शकतो.

आशा भोसले यांच्या आजारपणातून पुन्हा एकदा हे अधोरेखित झाले आहे की, वृद्धांमध्ये दिसणारी अगदी लहान लक्षणेसुद्धा दुर्लक्षित करणे धोकादायक ठरू शकते. वेळेवर वैद्यकीय उपचार घेतल्यास अनेक गंभीर गुंतागुंती टाळता येऊ शकतात.