कॅन्सरचा धोका फक्त तंबाखू-दारूमुळे नाही! शरीरातील ‘हे’ संसर्गही ठरू शकतात कारणीभूत, तज्ज्ञांनी सांगितली कारणं

कोणत्या संसर्गामुळे कॅन्सरचा धोका वाढू शकतो?

काही विषाणू, बॅक्टेरिया आणि परजीवी शरीरात दीर्घकाळ राहिल्यास सततचा संसर्ग, दीर्घकाळची सूज किंवा पेशींमध्ये होणारे बदल यामुळे कॅन्सरची प्रक्रिया सुरू होण्यास हातभार लागू शकतो. IARC ने कॅन्सरशी संबंधित असलेल्या वर्गीकृत केलेल्या १२ संसर्गजन्य घटकांचा या विश्लेषणात समावेश केला आहे. मात्र, एखाद्या व्यक्तीला असा संसर्ग झाला म्हणजे तिला कॅन्सर होणारच, असा याचा अर्थ अजिबात नाही. हा अभ्यास व्यक्तिगत धोका सांगत नाही, तर संपूर्ण लोकसंख्येतील कॅन्सरच्या प्रमाणाचा अंदाज देतो.

H. Pylori आणि HPV ठरले प्रमुख घटक

अभ्यासात काही संसर्गांमुळे झालेल्या कॅन्सरचे प्रमाण मोठे असल्याचे दिसले.

• Helicobacter pylori (H. pylori) – सुमारे ७.६ लाख कॅन्सर प्रकरणांशी संबंधित; प्रामुख्याने पोटाचा कॅन्सर.
• Human papillomavirus (HPV) – सुमारे ७.५ लाख प्रकरणांशी संबंधित; विशेषतः गर्भाशयाच्या मुखाचा कॅन्सर.
• Hepatitis B virus (HBV) – सुमारे ३.६ लाख प्रकरणे.
• Epstein-Barr virus (EBV) – सुमारे २.६ लाख प्रकरणे.
• Hepatitis C virus (HCV) – सुमारे १.६ लाख प्रकरणे.

IARC च्या नव्या विश्लेषणात याशिवाय HIV आणि इतर कॅन्सरजन्य संसर्गांचाही समावेश करण्यात आला आहे.

HPV बाबत विशेष काळजी का?

HPV चे काही उच्च-जोखमीचे प्रकार दीर्घकाळ शरीरात राहिल्यास गर्भाशयाच्या मुखाच्या कॅन्सरचा धोका निर्माण करू शकतात. त्यामुळे HPV लसीकरण आणि योग्य वेळी स्क्रीनिंग हे प्रतिबंधाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे उपाय मानले जातात. IARC नुसार HPV-संबंधित कॅन्सरचा मोठा भाग प्रतिबंधात्मक उपायांनी कमी करण्याची क्षमता आहे.

भारतातही परिस्थिती महत्त्वाची

या निष्कर्षांचा भारताशीही संबंध आहे. अभ्यासाच्या आकडेवारीनुसार भारतातील सुमारे १.९ लाख कॅन्सर प्रकरणे २०२४ मध्ये संसर्गांशी संबंधित असल्याचा अंदाज आहे. यामध्ये HPV आणि H. pylori यांचा मोठा वाटा असल्याचे विश्लेषणात नमूद करण्यात आले आहे. म्हणूनच कॅन्सर प्रतिबंधासाठी केवळ तंबाखू आणि दारू टाळण्यावर लक्ष केंद्रित न करता लसीकरण, योग्य तपासणी, संसर्गाचे निदान आणि आवश्यक उपचार यांनाही महत्त्व देणे गरजेचे आहे.

कॅन्सरपासून बचावासाठी काय करता येऊ शकते?

IARC च्या विश्लेषणात संसर्गाशी संबंधित कॅन्सरचा भार कमी करण्यासाठी अनेक प्रतिबंधात्मक उपायांकडे लक्ष वेधण्यात आले आहे. यामध्ये HPV आणि Hepatitis B लसीकरण, H. pylori आणि व्हायरल Hepatitis चे निदान व उपचार, HIV प्रतिबंध, सुरक्षित इंजेक्शन पद्धती आणि HPV-संबंधित पूर्व-कॅन्सर बदलांसाठी स्क्रीनिंग यांचा समावेश आहे.

संशोधकांनी भविष्यात Epstein-Barr virus विरुद्ध लस विकसित करण्याच्या शक्यतेवरही भर दिला आहे. म्हणजेच काही संसर्गजन्य कारणांपासून कॅन्सरचा धोका कमी करण्यासाठी प्रतिबंध आणि वेळेवर तपासणी ही महत्त्वाची साधने ठरू शकतात. संसर्ग झाला म्हणजे कॅन्सर होतोच असे नाही. वैयक्तिक धोका हा संसर्गाचा प्रकार, त्याचा कालावधी, इतर आरोग्यविषयक घटक आणि वैद्यकीय परिस्थितीनुसार बदलू शकतो. त्यामुळे कोणतीही तपासणी किंवा लसीकरणाबाबतचा निर्णय डॉक्टरांच्या सल्ल्याने घ्यावा.