मुंबई : भारतात क्षयरोग (टीबी) निर्मूलनासाठी मोठ्या प्रमाणावर प्रयत्न सुरू असताना, रुग्णांच्या मानसिक आरोग्याकडे होत असलेले दुर्लक्ष चिंतेचा विषय ठरत आहे. डॉक्टरांच्या म्हणण्यानुसार टीबीचा प्रभाव केवळ शरीरापुरता मर्यादित नसून तो रुग्णांच्या मनावरही खोल परिणाम करतो. त्यामुळे मानसिक आरोग्याची काळजी न घेतल्यास उपचार यशस्वी होण्याचे प्रमाण घटू शकते.
टीबी हा संसर्गजन्य आजार असला तरी त्यासोबत सामाजिक कलंक मोठ्या प्रमाणावर जोडलेला आहे. अनेक रुग्णांना समाजातून दूर ठेवले जाते, त्यांच्या संपर्कात येण्यास टाळाटाळ केली जाते. परिणामी, रुग्णांमध्ये भीती, चिंता, नैराश्य आणि एकाकीपणाची भावना निर्माण होते. काही प्रकरणांमध्ये ही मानसिक स्थिती इतकी गंभीर होते की रुग्ण उपचार अर्धवट सोडण्याचा निर्णय घेतात.
विशेषतः औषध-प्रतिरोधक टीबी (एमडीआर-टीबी) रुग्णांसाठी ही परिस्थिती अधिक कठीण ठरते. या रुग्णांना दीर्घकाळासाठी म्हणजे कधी ९ महिने तर कधी १८ ते २४ महिन्यांसाठी औषधोपचार घ्यावे लागतात. या काळात औषधांचे दुष्परिणाम, शारीरिक अशक्तपणा, कामावर परिणाम आणि आर्थिक ताण यामुळे मानसिक तणाव वाढतो. परिणामी, रुग्णांची उपचार सहन करण्याची क्षमता कमी होते.
तज्ज्ञांच्या मते, टीबी रुग्णांमध्ये नैराश्य आणि चिंतेचे प्रमाण सर्वसाधारण लोकांपेक्षा जास्त आहे. काही अभ्यासांनुसार, सुमारे एक चतुर्थांश रुग्ण मानसिक आरोग्याच्या समस्यांना सामोरे जातात. तरीही टीबी उपचार योजनेत मानसिक आरोग्य हा घटक बहुधा दुय्यम मानला जातो.आरोग्य क्षेत्रातील तज्ज्ञांनी ‘रुग्ण-केंद्रित’ दृष्टिकोन स्वीकारण्याची गरज अधोरेखित केली आहे. टीबी रुग्णांना केवळ औषधोपचार देणे पुरेसे नाही, तर त्यांना समुपदेशन, भावनिक आधार आणि सामाजिक पाठबळ देणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. यासाठी आशा कार्यकर्त्या, समुपदेशक आणि स्थानिक आरोग्य कर्मचारी महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात.
सरकारने टीबी निर्मूलनासाठी २०२५ चे लक्ष्य ठेवले असले तरी हे लक्ष्य गाठण्यासाठी मानसिक आरोग्य सेवांचा समावेश अनिवार्य असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे. रुग्णांना वेळोवेळी समुपदेशन देणे, त्यांच्या कुटुंबीयांना जागरूक करणे आणि समाजातील कलंक कमी करण्यासाठी मोहीम राबवणे आवश्यक आहे.याशिवाय टीबी रुग्णांसाठी आर्थिक सहाय्य, पोषण आहार आणि सामाजिक सुरक्षा या गोष्टीही मानसिक तणाव कमी करण्यात मदत करू शकतात. अनेक वेळा आर्थिक अडचणीमुळेच रुग्ण उपचार सोडतात, त्यामुळे सर्वसमावेशक मदत प्रणाली उभारणे गरजेचे आहे.एकंदरीत टीबी विरुद्धची लढाई केवळ औषधांनी जिंकता येणार नाही. रुग्णांच्या मानसिक आरोग्याला तितकेच महत्त्व दिल्यासच उपचार यशस्वी होतील आणि टीबी निर्मूलनाचे उद्दिष्ट साध्य होईल असे तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे.
