The morning heart attack pattern : सोशल मीडियावर असा दावा केला जात आहे की बहुतांश हृदयविकाराचे – म्हणजेच हार्ट अटॅकचे हे सकाळी ६ ते ८ या वेळेतच येतात. परंतु, खरोखरच अशी कोणती विशिष्ट दोन तासांची वेळ असते का, जेव्हा हृदय सर्वात जास्त असुरक्षित किंवा धोक्यात असते?
संशोधनानुसार, सकाळी हार्ट अटॅक येण्याची शक्यता जास्त असते यात तथ्य असले, तरी ६ ते ८ या विशिष्ट वेळेच्या दाव्यापेक्षा हे वास्तव अधिक व्यापक आहे. पूर्वीच्या अभ्यासांनुसार, ‘ॲक्युट मायोकार्डियल इन्फारक्शन’ (Acute Myocardial Infarction) म्हणजेच तीव्र स्वरूपाचा हार्ट अटॅक हे सकाळी ६ ते दुपारी १२ च्या दरम्यान अधिक प्रमाणात येतात, केवळ सकाळी ६ ते ८ या वेळेतच नव्हे.
‘एशियन हॉस्पिटल’चे कार्डिओलॉजी युनिट-२ आणि इंटरव्हेंशनल कार्डिओलॉजी विभागाचे कन्सल्टंट डॉ. दिवाकर कुमार यांनी ही पद्धत का आढळते आणि एका विशिष्ट तासावर लक्ष केंद्रित करणे का दिशाभूल करणारे ठरू शकते, याचे सविस्तर स्पष्टीकरण दिले आहे.
हृदयविकाराचा झटका येण्याची खरोखरच एखादी “पीक टाईम” (उदा. सर्वाधिक धोक्याची वेळ) असते का? (Is there really a “peak time” for heart attacks?)
“पूर्वीच्या अभ्यासांवरून असे दिसून आले आहे की, हार्ट अटॅक सकाळी ६ ते दुपारी १२ च्या दरम्यान अधिक प्रमाणात येतात, फक्त सकाळी ६ ते ८ या वेळेतच नाही,” असे डॉ. कुमार यांनी सांगितले.
ते पुढे म्हणाले, “एका अलीकडील निरीक्षणात्मक अभ्यासात असे आढळून आले आहे की, ३१.६% तीव्र हार्ट अटॅक (Acute Myocardial Infarction) सकाळी ६ ते दुपारी १२ या वेळेत आले होते.”
सकाळच्या वेळी दिसणारा हा पॅटर्न शरीरात उठल्यानंतर होणाऱ्या नैसर्गिक बदलांशी संबंधित असू शकतो. यामध्ये सिम्पेथेटिक नर्व्हस सिस्टीमची (Sympathetic Nervous System) वाढलेली सक्रियता, रक्तदाब (Blood Pressure), हृदयाचे ठोके वाढणे आणि रक्ताच्या गाठी होण्याच्या प्रक्रियेतील बदल यांचा समावेश होतो, असे डॉ. कुमार यांनी स्पष्ट केले.
ज्या व्यक्तींना आधीपासूनच हृदयविकाराचे धोके किंवा आजार आहेत, त्यांच्या बाबतीत हे बदल हृदय व रक्तवाहिन्यांवर ताण निर्माण करू शकतात. मात्र, याचा अर्थ असा अजिबात नाही की दिवसभरातील इतर वेळी व्यक्तीला हार्ट अटॅकचा धोका नसतो. “याचा अर्थ असा नाही की माणूस दिवसाच्या इतर वेळी हृदयविकाराच्या झटक्यापासून सुरक्षित असतो,” असे डॉ. कुमार यांनी स्पष्ट केले.
सकाळचा हा पारंपरिक पॅटर्न आता बदलतोय का? (Is the traditional morning pattern changing?)
डॉ. कुमार यांच्या मते, रक्तदाब, कोलेस्टेरॉल आणि इतर हृदयविकाराच्या धोक्यांचे योग्य नियंत्रण, तसेच बीटा-ब्लॉकर्स (Beta-blockers) आणि हृदयाचे रक्षण करणाऱ्या इतर औषधांचा वापर यामुळे यात काही बदल होत असण्याची शक्यता आहे.
“लोकांनी एखाद्या विशिष्ट ‘धोकादायक’ तासावर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी स्वतःच्या हृदय व रक्तवाहिन्यांशी संबंधित एकूणच आरोग्याच्या धोक्यांकडे (Cardiovascular Risk) पाहिले पाहिजे,” असे ते म्हणाले.
पण, केवळ औषधोपचारामुळेच सकाळच्या वेळेतील हा धोका कमी झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्याविरुद्ध डॉ. कुमार यांनी सावध केले. “केवळ औषधांमुळेच सकाळचा हा पीक टाईम पूर्णपणे नाहीसा झाला आहे असे म्हणणे घाईचे ठरेल. रुग्णाची परिस्थिती आणि गट यानुसार पुरावे भिन्न असू शकतात,” असे ते म्हणाले.
दिवसाच्या वेळेपेक्षा जास्त काय महत्त्वाचे आहे? (What matters more than the time of day?)
डॉ. कुमार यांनी स्पष्ट केले की, उच्च रक्तदाब (High Blood Pressure), उच्च कोलेस्टेरॉल (High Cholesterol), मधुमेह (Diabetes), धूम्रपान (Smoking), लठ्ठपणा (Obesity), शारीरिक निष्क्रियता (Physical Inactivity) आणि कुटुंबात कमी वयात हृदयविकार असण्याचा इतिहास (Family History) हे जास्त महत्त्वाचे घटक आहेत.
याचा अर्थ असा की, हृदय निरोगी ठेवण्यासाठी केवळ दिवसाच्या एखाद्या ठराविक वेळी काळजी घेण्यापेक्षा या दीर्घकालीन धोक्यांचे नियमित व्यवस्थापन करणे अधिक आवश्यक आहे.
हार्ट अटॅकच्या कोणत्या लक्षणांकडे कधीही दुर्लक्ष करू नये? (Which heart attack symptoms should you never ignore?)
“छातीवर दाब किंवा अस्वस्थता वाटणे, छातीतील वेदना हात, पाठ, मान किंवा हनवटीपर्यंत पसरणे, श्वास घेण्यास त्रास होणे, थंड घाम येणे, मळमळणे, अवाजवी थकवा किंवा चक्कर येणे ही हार्ट अटॅकची लक्षणे आहेत आणि यासाठी तातडीने वैद्यकीय उपचारांची गरज असते,” असे डॉ. कुमार यांनी सांगितले.
कार्डियाक अरेस्ट (हृदयक्रिया बंद पडणे) कसे दिसते? (What does cardiac arrest look like?)
अचानक ‘कार्डियाक अरेस्ट’ (Cardiac Arrest) येण्याची चेतावणी देणारी लक्षणे वेगळी असतात. “अचानक कोसळणे किंवा छातीवर टेकणे, बेशुद्ध होणे आणि सामान्यपणे श्वास न घेणे किंवा फक्त हबका मारल्यासारखा (Gasping) श्वास घेणे ही कार्डियाक अरेस्टची अत्यंत गंभीर लक्षणे आहेत,” असे डॉ. कुमार यांनी सांगितले.
जर एखादी व्यक्ती अचानक कोसळली, बेशुद्ध झाली आणि सामान्यपणे श्वास घेत नसेल, तर ताबडतोब सीपीआर (CPR – Cardiopulmonary Resuscitation) देणे आणि उपलब्ध असल्यास ‘ऑटोमेटेड एक्सटर्नल डिफिब्रिलेटर’ (AED) चा वापर करणे रुग्णाचा जीव वाचवण्यासाठी अत्यंत निर्णायक ठरू शकते.
