बाळाला जन्म दिल्यानंतर जिना चढताना महिला अचानक कोसळली! डॉक्टरांनी उघड केलं धक्कादायक कारण; वेळेत ओळखलं नाही तर जीव धोक्यात

आम्ही तिची इलेक्ट्रोकार्डिओग्राम (ECG) तपासणी केली. मात्र, त्यामध्ये हार्ट अटॅकमध्ये दिसणारी नेहमीची लक्षणे आढळली नाहीत. रक्त तपासणीतही काही ठोस निष्कर्ष मिळाला नाही. ट्रोपोनिन (Troponin) नावाच्या प्रथिनाची पातळीही फारशी वाढलेली नव्हती. हृदयाच्या स्नायूंना इजा झाली की हे प्रथिन रक्तात वाढते.

मात्र, तिचा श्वास घेण्याचा त्रास हा प्रसूतीनंतरच्या सामान्य थकव्यापेक्षा खूपच जास्त होता. त्यामुळे आम्ही तातडीने इकोकार्डिओग्राम (Echo) तपासणी केली. या तपासणीत तिच्या हृदयाची रक्त पंप करण्याची क्षमता खूपच कमी झाल्याचे दिसून आले.

तिची नुकतीच प्रसूती झालेली असल्याने डॉक्टरांना सुरुवातीला पेरिपार्टम कार्डिओमायोपॅथी (Peripartum Cardiomyopathy) या आजाराचा संशय आला. हा आजार गर्भधारणेच्या शेवटच्या महिन्यात किंवा बाळाच्या जन्मानंतर सहा महिन्यांच्या आत हृदयाचे स्नायू कमकुवत करतो. मात्र, तिची सर्व लक्षणे या आजाराशी पूर्णपणे जुळत नसल्यामुळे डॉक्टरांनी आणखी तपासण्या करण्याचा निर्णय घेतला.

यानंतर करण्यात आलेल्या कोरोनरी अँजिओग्राम तपासणीत खरे कारण समोर आले. तिच्या हृदयाला रक्तपुरवठा करणाऱ्या सर्वात महत्त्वाच्या रक्तवाहिन्यांपैकी एक असलेल्या लेफ्ट अँटेरिअर डिसेंडिंग (LAD) आर्टरीमध्ये ९५ टक्के अडथळा निर्माण झाला होता. हा अडथळा रक्तवाहिनीच्या आतील भिंतीला झालेल्या फाटण्यामुळे झाला होता. त्यामुळे हृदयाला जाणारा रक्तपुरवठा कमी झाला आणि हार्ट अटॅक येण्याची परिस्थिती निर्माण झाली. या अवस्थेला वैद्यकीय भाषेत स्पॉन्टेनियस कोरोनरी आर्टरी डिसेक्शन (SCAD) असे म्हणतात.

याच कारणामुळे हृदयरोग तज्ज्ञ LAD मधील मोठा अडथळा अत्यंत धोकादायक मानतात. वेळेवर उपचार न झाल्यास यामुळे हृदय निकामी होणे, हृदयाच्या ठोक्यांमध्ये गंभीर बिघाड होणे किंवा अचानक मृत्यूही होऊ शकतो.

हार्मोन्समधील बदलांमुळे हृदयाच्या रक्तवाहिन्या कशा फाटू शकतात?

सामान्य हार्ट अटॅक हा अनेक वर्षे रक्तवाहिन्यांमध्ये कोलेस्ट्रॉल साचल्यामुळे होतो. मात्र, SCAD मध्ये हृदयाच्या रक्तवाहिनीच्या भिंतीत अचानक फट पडते.

गर्भधारणा आणि प्रसूतीनंतरच्या काळात महिलांच्या शरीरात हार्मोन्स आणि रोगप्रतिकारक शक्तीमध्ये मोठे बदल होतात. या हार्मोन्समधील बदलांमुळे रक्तवाहिन्यांच्या भिंतीतील कोलेजन आणि इतर संयोजी ऊतींमध्ये बदल होतात. त्यामुळे रक्तवाहिन्या कमकुवत होऊन सहज फाटण्याची शक्यता वाढते. याशिवाय, प्रसूतीनंतर शरीरात होणारी सूज आणि रोगप्रतिकारक शक्तीतील बदलही रक्तवाहिन्यांच्या मजबुतीवर परिणाम करू शकतात.

काही महिलांमध्ये रक्तवाहिनीच्या भिंतीच्या थरांमध्ये रक्तस्राव होतो. त्यामुळे त्या ठिकाणी रक्ताचा गोळा तयार होतो, ज्याला इंट्राम्युरल हेमॅटोमा (Intramural Haematoma) म्हणतात. यामुळे रक्तवाहिनीची भिंत आतून जाड होते आणि रक्त वाहण्यासाठी असलेली जागा अरुंद होते.

काही वेळा रक्तवाहिनीच्या आतल्या थराला फट पडते. त्यामुळे रक्त भिंतीच्या आत शिरते आणि तेथे एक वेगळी पोकळी तयार होते. या दोन्ही परिस्थितींमध्ये रक्तवाहिनी दाबली जाते, हृदयाला जाणारा रक्तपुरवठा कमी होतो आणि हार्ट अटॅक येऊ शकतो.

या महिलेच्या बाबतीत LAD रक्तवाहिनी ९५ टक्के अरुंद झाली होती. त्यामुळे तिच्या हृदयाला रक्तपुरवठा मोठ्या प्रमाणात कमी झाला होता.

SCAD आणि पेरिपार्टम कार्डिओमायोपॅथीमध्ये काय फरक आहे?

पेरिपार्टम कार्डिओमायोपॅथीमध्ये थेट हृदयाच्या स्नायूंवर परिणाम होतो. हा आजार हार्मोन्स, सूज, रोगप्रतिकारक शक्ती आणि आनुवंशिक कारणांच्या एकत्रित परिणामामुळे होतो. या आजारात हृदयाच्या रक्तवाहिन्यांमध्ये अडथळा नसतो.

तर SCAD हा हृदयाच्या रक्तवाहिन्यांचा आजार आहे. या दोन्ही आजारांमध्ये योग्य फरक ओळखणे अत्यंत महत्त्वाचे असते, कारण दोन्हींचे उपचार पूर्णपणे वेगळे असतात.

उपचार आजाराच्या गंभीरतेवर अवलंबून असतात

SCAD झालेल्या अनेक रुग्णांमध्ये रक्तवाहिनी कालांतराने स्वतःहून बरी होते. त्यामुळे अशा रुग्णांना औषधे देऊन नियमित तपासणी केली जाते आणि लगेच स्टेंट बसवण्याची गरज पडत नाही.

मात्र, जर सतत छातीत दुखत असेल, हृदयाला रक्तपुरवठा कमी होत असेल किंवा LAD सारख्या महत्त्वाच्या रक्तवाहिनीत गंभीर अडथळा असेल, तर कोरोनरी अँजिओप्लास्टी आणि स्टेंट बसवण्याची गरज भासू शकते. या महिलेवरही अशीच प्रक्रिया करावी लागली.

कोणती लक्षणे दुर्लक्षित करू नयेत?

हृदयरोग तज्ज्ञांच्या मते, ही घटना प्रसूतीनंतरच्या काळात हृदयाच्या आजारांबाबत अधिक जागरूक राहण्याची गरज अधोरेखित करते.

बाळाच्या जन्मानंतर महिलांना सतत श्वास घेण्यास त्रास होणे, छातीत दुखणे किंवा अस्वस्थता, कारण नसताना खूप थकवा जाणवणे, हृदयाचे ठोके वेगाने धडधडणे, चक्कर येणे, बेशुद्ध पडणे किंवा पायांना सूज येणे अशी लक्षणे दिसल्यास ती फक्त प्रसूतीनंतरचा थकवा समजून दुर्लक्ष करू नये. अशा वेळी तातडीने डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

वेळेवर ECG, इकोकार्डिओग्राम, हृदयाशी संबंधित रक्त तपासण्या आणि गरज भासल्यास कोरोनरी अँजिओग्राम केल्यास जीवघेणे आजार वेळेत ओळखता येतात.

वेळेवर निदान आणि तातडीने योग्य उपचार मिळाल्यास अनेक महिलांचे हृदय पुन्हा सामान्यपणे कार्य करू लागते आणि त्या पुन्हा निरोगी आयुष्य जगू शकतात.

(डॉ. शेट्टी हे बंगळुरू येथील स्पर्श हॉस्पिटलचे प्रमुख हृदयरोगतज्ज्ञ (कार्डिओलॉजिस्ट) आणि वैद्यकीय संचालक आहेत.)