Rice Adulteration Test: भात हा भारतीय ताटातील महत्त्वाचा पदार्थ. रोजच्या जेवणात भात खाणाऱ्या अनेक कुटुंबांसाठी त्याची गुणवत्ता आणि सुरक्षितता महत्त्वाची आहे. मात्र, भातामध्ये भेसळ असल्याच्या चर्चा अनेकदा सोशल मीडियावर पाहायला मिळतात. काही व्हिडीओंमध्ये भात पाण्यात टाकून, तर काही ठिकाणी तो जाळून अस्सल-नकली भात ओळखण्याचे दावे केले जातात. पण सोशल मीडियावर व्हायरल होणारी प्रत्येक पद्धत अचूक असेलच असे नाही.
भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरण अर्थात FSSAIने भाताची गुणवत्ता तपासताना काही गोष्टींकडे लक्ष देण्याचा सल्ला दिला आहे. त्यामुळे भात खरेदी करताना किंवा स्वयंपाक करण्यापूर्वी काही साध्या निरीक्षणातून त्यामध्ये कचरा, दगड, किडे किंवा इतर पदार्थांची भेसळ आहे का, हे तपासता येऊ शकते.
भातामध्ये कोणत्या गोष्टींची भेसळ होऊ शकते?
भातामध्ये भेसळ किंवा अनावश्यक पदार्थ मिसळलेले असल्यास त्यामध्ये खालील गोष्टी आढळू शकतात—
- छोटे दगड किंवा खडे
- माती आणि धूळ
- भुसा किंवा तणाचे तुकडे
- वेगवेगळ्या प्रकारच्या बिया
- खराब किंवा तुटलेले दाणे
- किडे किंवा किड्यांमुळे खराब झालेले दाणे
- इतर धान्यांचे दाणे
म्हणूनच भात खरेदी करताना केवळ त्याचा रंग आणि चमक पाहणे पुरेसे नाही. दाणे नीट पाहणेही महत्त्वाचे आहे.
घरच्या घरी भात तपासायचा कसा?
यासाठी थोडासा भात एका स्वच्छ पांढऱ्या किंवा पारदर्शक प्लेटमध्ये पसरवा. त्यानंतर दाणे काळजीपूर्वक पाहा. भातामध्ये खडे, दगड, भुसा, वेगळ्या प्रकारचे दाणे किंवा किड्यांमुळे खराब झालेले दाणे दिसत आहेत का, हे तपासा. जर मोठ्या प्रमाणात असे पदार्थ दिसत असतील, तर असा भात खरेदी करण्यापूर्वी किंवा वापरण्यापूर्वी सावध राहणे योग्य ठरेल.
सेला भातामध्ये रंगाची भेसळ आहे का? अशी करा तपासणी
सेला भाताच्या बाबतीत रंगाची भेसळ तपासण्यासाठी FSSAIने एक पद्धत सांगितली आहे. एक चमचा भात काचेच्या प्लेटमध्ये घ्या आणि त्यावर थोडे भिजवलेले चूना (slaked lime) टाका. FSSAIच्या माहितीनुसार, अस्सल भातामध्ये लाल रंगाची प्रतिक्रिया दिसत नाही; मात्र रंगाची भेसळ असल्यास लाल रंग दिसू शकतो. ही चाचणी करताना चूना हाताळताना काळजी घ्या आणि चाचणी केलेला भात खाऊ नका.
पाण्यात टाकल्यावर नकली भात लगेच ओळखता येतो का?
सोशल मीडियावर भात पाण्यात टाकून तो अस्सल आहे की नकली, हे ओळखण्याचे अनेक व्हिडीओ व्हायरल होत असतात. मात्र केवळ पाण्यात टाकल्याने भाताची गुणवत्ता किंवा तो ‘नकली’ आहे की नाही, याचा अंतिम निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे अशा व्हायरल घरगुती चाचण्यांवर पूर्णपणे अवलंबून राहण्याऐवजी विश्वासार्ह विक्रेत्याकडून चांगल्या दर्जाचा भात खरेदी करणे महत्त्वाचे आहे.
भात जाळून प्लास्टिकची भेसळ ओळखता येते?
भातामध्ये प्लास्टिक मिसळल्याच्या चर्चा सोशल मीडियावर अनेकदा पाहायला मिळतात. FSSAIच्या माहितीनुसार, भातामध्ये स्टार्चचे प्रमाण जास्त असल्याने तो जाळल्यावर काळा होऊ शकतो. मात्र, केवळ जाळताना दिसणाऱ्या बदलावरून भातामध्ये प्लास्टिकची भेसळ असल्याचा ठाम निष्कर्ष काढणे योग्य नाही. घरच्या घरी भात जाळून तपासण्यापेक्षा त्याची गुणवत्ता, पॅकिंग, स्वच्छता आणि विक्रेत्याची विश्वासार्हता याकडे लक्ष देणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
भात खरेदी करताना ‘या’ गोष्टी लक्षात ठेवा
पॅकबंद भात निवडा: शक्य असल्यास विश्वासार्ह ब्रँडचा पॅकबंद भात घ्या. पॅकेटवरील उत्पादनाची माहिती, पॅकिंगची तारीख आणि इतर तपशील तपासा.
खूपच चमकदार भात पाहून भुलू नका: भाताचा अतिशय चमकदार किंवा असामान्य दिसणारा रंग पाहून तो उत्तम दर्जाचा आहे, असे समजू नका.
दाणे नीट तपासा: भातामध्ये खडे, धूळ, भुसा, किडे किंवा वेगळ्या प्रकारचे दाणे दिसत आहेत का, हे पाहा.
साठवणूक योग्य पद्धतीने करा: भात घरी आणल्यानंतर तो कोरड्या आणि स्वच्छ ठिकाणी हवाबंद डब्यात ठेवणे चांगले. साठवलेल्या भातामध्ये किडे लागले आहेत का, हेही वेळोवेळी तपासा.
भात अस्सल आहे की नकली, हे सांगणाऱ्या सोशल मीडिया ट्रिक्सवर लगेच विश्वास ठेवू नका. भातामध्ये दिसणारी भेसळ, खडे, धूळ, किडे किंवा इतर अनावश्यक पदार्थ काळजीपूर्वक तपासा आणि शक्यतो विश्वासार्ह ठिकाणाहूनच तांदूळ खरेदी करा. भाताच्या गुणवत्तेबाबत शंका असल्यास तो वापरण्यापूर्वी योग्य अन्न-सुरक्षा मार्गदर्शन घेणे अधिक सुरक्षित ठरते.
