“मी तर खूप पाणी पितो…” तरीही लघवी कमी का होते? लघवी कमी होण्यामागे लपलाय ‘हा’ गंभीर आजार, ही लक्षणे हलक्यात घेऊ नका

जनसत्ताच्या वृत्तानुसार, पाटणा येथील पारस हेल्थच्या ‘मूत्ररोग, मूत्र-कर्करोग आणि मूत्रपिंड प्रत्यारोपण विभागा’चे संचालक डॉ. अजय कुमार यांच्या मते, लघवीच्या प्रमाणात होणारा असामान्य बदल, जरी तो खूप कमी असला तरी, शरीरातील एका गंभीर आरोग्य समस्येचे लक्षण असू शकते.

डॉ. अजय कुमार म्हणाले की, लघवीचे प्रमाण आणि वारंवारता हे किडनीच्या कार्याचे एक महत्त्वाचे लक्षण आहे. जर लघवीचे प्रमाण सतत कमी होत असेल आणि त्यासोबत सूज, थकवा, जळजळ यांसारखी इतर लक्षणे दिसत असतील, तर ते किडनीचा आजार किंवा शरीरात पाण्याची कमतरता यांसारख्या वैद्यकीय समस्यांचे लक्षण असू शकते. अशा लक्षणांकडे दुर्लक्ष करण्याऐवजी, शक्य तितक्या लवकर तज्ञांचा सल्ला घ्यावा आणि आवश्यक चाचण्या करून घ्याव्यात. चला जाणून घेऊया की लघवी कमी होण्यामागे कोणती कारणे असू शकतात.

एका निरोगी व्यक्तीसाठी दिवसातून किती वेळा लघवी करणे सामान्य मानले जाते?

डॉ. अजय कुमार यांच्या मते, एक निरोगी प्रौढ व्यक्ती साधारणपणे २४ तासांत ४ ते ८ वेळा लघवी करते. तथापि, ही संख्या प्रत्येक व्यक्तीनुसार बदलू शकते आणि ती व्यक्ती किती पाणी पिते, हवामान कसे आहे, किती शारीरिक हालचाल करते आणि कोणती औषधे घेत आहे यावर अवलंबून असते. सामान्य परिस्थितीत, शरीर दररोज सुमारे १.५ ते २ लिटर लघवी तयार करते. जर लघवीचे प्रमाण सामान्यपेक्षा खूप कमी झाले असेल आणि बराच काळ कमी प्रमाणातच लघवी होत असेल किंवा लघवी करताना जळजळ, वेदना, रक्त किंवा सूज यांसारखी लक्षणे दिसत असतील, तर याकडे सामान्य म्हणून दुर्लक्ष करू नये. असे बदल डिहायड्रेशन (शरीरातील पाण्याची कमतरता), मूत्रमार्गाचा संसर्ग (UTI), मधुमेह, प्रोस्टेटच्या समस्या किंवा किडनीच्या आजाराचे संकेत असू शकतात. अशा परिस्थितीत, शक्य तितक्या लवकर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आणि योग्य मार्गदर्शन घेणे आवश्यक आहे.

वैद्यकीय भाषेत लघवी कमी होण्याची कारणे

वैद्यकीय शास्त्रात, सामान्यपेक्षा कमी लघवी होण्याच्या स्थितीला ओलिगुरिया (Oliguria) म्हणतात. डॉक्टरांच्या मते, जर एखादी प्रौढ व्यक्ती दिवसभरात २ ते ३ लिटर पाणी पिऊनही ४०० मिली पेक्षा कमी लघवी करत असेल आणि दिवसातून ३ ते ४ पेक्षा कमी वेळा लघवी करत असेल, तर हे शरीरातील एखाद्या दडलेल्या समस्येचे लक्षण आहे.

• घामाद्वारे द्रव बाहेर पडणे: ‘अमेरिकन जर्नल ऑफ फिजिओलॉजी’च्या संशोधनानुसार, जेव्हा शरीराचे तापमान वाढते, तेव्हा मज्जासंस्था शरीराला थंड ठेवण्यासाठी घाम ग्रंथींना सक्रिय करते. तुम्ही प्यायलेले बहुतेक पाणी, लघवी होण्याऐवजी त्वचेद्वारे घामाच्या रूपात बाहेर पडते. तसेच, श्वसनाद्वारेही शरीरातील पाण्याची वाफ होते.
• मूत्रपिंडाचे (किडनी) कार्य मंदावणे: मूत्रपिंडाचे कार्य कमी झाल्यामुळे लघवीचे प्रमाण कमी होऊ शकते. ‘नॅशनल किडनी फाउंडेशन (NKF)’च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, जेव्हा मूत्रपिंडाचे गाळण करणारे घटक योग्यरित्या कार्य करत नाहीत, तेव्हा ‘ग्लोमेरुलर फिल्ट्रेशन रेट’ (GFR) कमी होतो. त्यामुळे मूत्रपिंड टाकाऊ पदार्थ आणि अतिरिक्त पाणी योग्यरित्या बाहेर टाकत नाहीत. ही स्थिती तीव्र मूत्रपिंड इजा (AKI) किंवा दीर्घकालीन मूत्रपिंड रोग (CKD) यांचे प्रारंभिक लक्षण असू शकते.
• मूत्रमार्गात अडथळा: मूत्रमार्गात अडथळा आल्यामुळे देखील लघवीचे प्रमाण कमी होऊ शकते. ‘जर्नल ऑफ युरोलॉजी’नुसार, अनेकदा मूत्राशयात मूत्र साठते, परंतु मार्गात अडथळा असल्यामुळे ते पूर्णपणे बाहेर पडू शकत नाही. उदा. खडे (Stones) मूत्रवाहिनीला अंशतः अवरुद्ध करतात.
• प्रोस्टेट ग्रंथी वाढणे: पुरुषांमध्ये, वयानुसार प्रोस्टेट ग्रंथी वाढल्यामुळे मूत्रमार्ग दाबला जातो आणि लघवीचे प्रमाण कमी होते.

• युरिनरी स्ट्रिक्चर: मूत्रमार्गाच्या आकुंचनामुळे देखील लघवी अडकते.
• हार्मोन्सचे असंतुलन: ‘एंडोक्राइन सोसायटी’च्या संशोधनानुसार, आपल्या मेंदूतील पिट्यूटरी ग्रंथी ADH (अँटीडायुरेटिक हार्मोन) स्रवते, जे मूत्रपिंडांना पाणी टिकवून ठेवण्याचा संकेत देते. अत्यधिक ताण, झोपेचा अभाव, वेदना किंवा SIADH नावाच्या परिस्थितीत शरीर गरजेपेक्षा जास्त ADH तयार करू लागते. यामुळे, मूत्रपिंड सर्व पाणी पुन्हा शोषून घेते आणि लघवी खूप कमी होते.
• औषधांचे दुष्परिणाम: ‘ब्रिटिश जर्नल ऑफ क्लिनिकल फार्माकोलॉजी (BJCP)’ नुसार, काही औषधे मूत्रसंस्थेवर परिणाम करतात. उदा. इबुप्रोफेनसारखी वेदनाशामक औषधे मूत्रपिंडांकडे होणारा रक्तप्रवाह कमी करतात; उच्च रक्तदाब आणि हृदयाची औषधे मूत्रपिंडांच्या गाळण दाबात बदल करतात; तसेच अँटीहिस्टामाइन आणि अँटीडिप्रेसंट औषधे मूत्राशयाच्या स्नायूंना शिथिल करतात.

लघवीचे प्रमाण पूर्ववत करण्यासाठी काय करावे?

लघवी कमी येत असल्यास, दिवसभर पुरेसे पाणी प्या आणि शरीर हायड्रेटेड ठेवा.

सर्वसाधारणपणे दररोज २-३ लिटर पाणी पिणे फायदेशीर मानले जाते.