आतड्याचे आरोग्य बिघडले तर मेंदूवर होईल परिणाम! व्हिटॅमिन B12 बद्दल जाणून घ्या हे ५ महत्त्वाचे मुद्दे

कानपूर येथील गॅस्ट्रो लिव्हर हॉस्पिटलचे गॅस्ट्रोएन्टेरोलॉजिस्ट डॉ. व्ही. के. मिश्रा यांच्या मते, ज्यांच्या आतड्यामध्ये सूज, संसर्ग किंवा शोषणक्षमतेची समस्या असते, त्यांच्यात व्हिटॅमिन B12 चे शोषण नीट होत नाही. त्यामुळे संतुलित आहार घेत असूनही शरीरात कमतरता निर्माण होऊ शकते.

आतड्याचे आरोग्य आणि B12 यांचा संबंध (Gut Health and B12 Absorption)

व्हिटॅमिन B12 चे शोषण ही एक गुंतागुंतीची जैवरासायनिक प्रक्रिया आहे. पोटात ‘इंट्रिन्सिक फॅक्टर’ नावाचा प्रथिनघटक तयार होतो. हा घटक B12 शी संयोग करून त्याला लहान आतड्यापर्यंत पोहोचवतो, जिथे त्याचे शोषण होते. मात्र आतड्यामध्ये सूज, दाह किंवा दीर्घकालीन आजार असल्यास हा इंट्रिन्सिक फॅक्टर कमी प्रमाणात तयार होऊ शकतो.

Crohn’s disease, Celiac disease किंवा ‘लीकी गट’सारख्या स्थितींमध्ये आतड्याची आतील भिंत कमजोर होते. परिणामी, शरीराला आवश्यक असलेले पोषक घटक योग्य प्रमाणात शोषले जात नाहीत. अशा वेळी केवळ आहार वाढवून उपयोग होत नाही; मूळ कारणावर उपचार करणे गरजेचे ठरते.

व्हिटॅमिन B12 कमतरतेची लक्षणे (Symptoms of Vitamin B12 Deficiency)

B12 ची कमतरता ही फक्त थकव्यापुरती मर्यादित नसते. हात-पायांना झिणझिण्या येणे, चालताना तोल जाणे, जीभेवर जखमा किंवा सूज येणे, स्मरणशक्ती कमी होणे, चिडचिड वाढणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. दीर्घकाळ दुर्लक्ष केल्यास अॅनिमिया, न्यूरोलॉजिकल समस्या आणि मेंदूच्या कार्यक्षमतेत घट होऊ शकते.

व्हिटॅमिन B12 लाल रक्तपेशींची निर्मिती, मज्जासंस्थेचे आरोग्य आणि डीएनए संश्लेषणासाठी अत्यावश्यक आहे. त्यामुळे याची कमतरता ही केवळ पोषणाची नव्हे तर संपूर्ण शरीराच्या कार्यप्रणालीची समस्या ठरू शकते.

मांसाहारी पदार्थांमधून B12 (Non-Vegetarian Sources)

रेड मीट—विशेषतः मटण आणि बीफ—हे B12 चे समृद्ध स्रोत मानले जातात. मात्र संतुलित प्रमाणात सेवन करणे आवश्यक आहे. जास्त प्रमाणात सेवन केल्यास हृदयविकार आणि कोलेस्टेरॉलसंबंधित धोके वाढू शकतात.

चिकनही B12 चा विश्वासार्ह स्रोत आहे. विशेषतः चिकन सूपमधील पोषक घटक शरीराला सहज उपलब्ध होतात. अमेरिकेतील USDA National Nutrient Database नुसार, चिकनमध्ये उच्च प्रतीचे प्रथिनांसोबत B12 देखील लक्षणीय प्रमाणात आढळते.

मासे आणि समुद्री अन्न (Fish and Seafood)

मॅकेरेल, हेरिंग, सार्डिन आणि टूना यांसारख्या माशांमध्ये B12 मुबलक प्रमाणात असते. National Institutes of Health यांच्या माहितीनुसार, १०० ग्रॅम टूना माशांमध्ये सुमारे १०.८ मायक्रोग्रॅम B12 असते, जे प्रौढ व्यक्तीच्या दैनंदिन गरजेपेक्षा अनेक पटींनी जास्त आहे.

याशिवाय झिंगे, केकडे, सीप, मसल्स आणि लॉबस्टर यांसारख्या समुद्री अन्नपदार्थांमध्येही B12 भरपूर प्रमाणात असते. त्याचबरोबर ओमेगा-३ फॅटी अॅसिड्समुळे हृदयाच्या आरोग्यासही फायदा होतो.

दुग्धजन्य पदार्थांचा फायदा (Dairy and Bioavailability)

दूध, दही आणि पनीर हे शाकाहारींसाठी B12 चे महत्त्वाचे स्रोत आहेत. एका कप दह्यात सुमारे १ ते १.२ मायक्रोग्रॅम B12 असू शकते. विशेष म्हणजे, Journal of Agricultural and Food Chemistry मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या अभ्यासानुसार, दूधातील B12 ची जैवउपलब्धता (bioavailability) मांसाच्या तुलनेत अधिक प्रभावी असते. म्हणजेच शरीर दूधातून मिळणारे B12 अधिक कार्यक्षमतेने शोषू शकते.

दुग्धजन्य पदार्थांमधील प्रोबायोटिक्स आतड्याचे आरोग्य सुधारण्यास मदत करतात, जे B12 च्या शोषणासाठी अनुकूल वातावरण निर्माण करतात.

केवळ आहार पुरेसा ठरेल का? (Is Diet Enough?)

जर आतड्यामध्ये गंभीर सूज, शस्त्रक्रिया किंवा दीर्घकालीन आजार असेल, तर केवळ आहारातून B12 ची कमतरता भरून काढणे कठीण होऊ शकते. अशा परिस्थितीत वैद्यकीय तपासणी करून सप्लिमेंट्स किंवा B12 इंजेक्शनची गरज भासू शकते.

तज्ज्ञांच्या मते, दीर्घकाळ थकवा, न्यूरोलॉजिकल लक्षणे किंवा अॅनिमियाची चिन्हे दिसल्यास रक्ततपासणी करून B12 चे प्रमाण तपासणे आवश्यक आहे. स्वउपचार टाळावा आणि तज्ञांच्या सल्ल्यानेच उपचार घ्यावेत.