चालताना वारंवार दम लागत असेल तर दुर्लक्ष करू नका; फक्त हृदयच नाही तर फुफ्फुसांच्या आजारांचेही असू शकते संकेत

श्वास घेण्याची प्रक्रिया आपल्याला सहज वाटत असली तरी त्यात अडथळा निर्माण झाला तर शरीर अनेक प्रकारचे संकेत देऊ लागते. त्यामुळे चालताना किंवा हलक्या शारीरिक हालचालीदरम्यान वारंवार दम लागत असेल तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नये.

फक्त हृदयच नाही, फुफ्फुसांचे आजारही असू शकतात कारण (Not Just the Heart, Lungs May Be Responsible Too)

बहुतेक लोकांना श्वास लागला की हृदयविकाराचा संशय येतो. परंतु फुफ्फुसांचे अनेक आजारही यामागे कारणीभूत असू शकतात.

मेट्रो हॉस्पिटल, फरीदाबाद येथील रेस्पिरेटरी, क्रिटिकल केअर आणि स्लीप मेडिसिन विभागाचे वरिष्ठ सल्लागार डॉ. लव्हलीन मंगला सांगतात की, दम लागण्यामागे दमा (Asthma), क्रॉनिक ऑब्स्ट्रक्टिव्ह पल्मोनरी डिसीज (COPD) किंवा छातीतील संसर्ग यांसारखे फुफ्फुसांचे आजार असू शकतात.

अनेकदा हे आजार हळूहळू विकसित होतात. त्यामुळे रुग्ण नकळत चालण्याचा वेग कमी करतो, जिने टाळतो किंवा व्यायाम बंद करतो. परिणामी आजाराचे निदान उशिरा होते.

‘सामान्य थकवा’ समजून दुर्लक्षित होणारी लक्षणे (Symptoms Often Mistaken for Normal Tiredness)

फुफ्फुसांच्या आजारांची सुरुवातीची लक्षणे फारशी गंभीर वाटत नाहीत. त्यामुळे अनेक लोक त्याकडे दुर्लक्ष करतात.

खालील लक्षणे दिसत असतील तर फुफ्फुसांची तपासणी करणे आवश्यक ठरू शकते:

• सतत खोकला येणे
• कफ किंवा श्लेष्मा वारंवार तयार होणे
• श्वास घेताना घरघर होणे
• ऑक्सिजनची पातळी कमी होणे
• छातीत जडपणा किंवा दडपण जाणवणे
• वारंवार श्वसनाचे संसर्ग होणे

डॉ. मंगला यांच्या मते, दम लागण्यासोबत ही लक्षणेही दिसत असतील तर समस्या फुफ्फुसांशी संबंधित असण्याची शक्यता जास्त असते.

श्वास लागतो तेव्हा फुफ्फुसांमध्ये नेमके काय घडते? (What Happens Inside the Lungs During Breathlessness?)

सामान्य परिस्थितीत प्रत्येक श्वासासोबत ऑक्सिजन फुफ्फुसांमध्ये पोहोचतो आणि रक्ताद्वारे संपूर्ण शरीरात वितरित होतो. शारीरिक हालचाली वाढल्या की शरीराला अधिक ऑक्सिजनची गरज भासते.

मात्र दमा, संसर्ग किंवा COPD मुळे श्वसनमार्ग अरुंद किंवा सूजलेले असल्यास ऑक्सिजनचे वहन प्रभावीपणे होत नाही. परिणामी शरीराला अधिक मेहनत घेऊन श्वास घ्यावा लागतो आणि दम लागण्याची समस्या निर्माण होते.

तज्ज्ञांच्या मते, अशा परिस्थितीत छातीचा एक्स-रे आणि पल्मोनरी फंक्शन टेस्ट (PFT) केल्यास फुफ्फुसांमधील समस्या लवकर ओळखता येतात.

चालताना अचानक दम लागल्यास काय करावे? (What To Do If Breathlessness Starts Suddenly?)

अचानक श्वास घेण्यास त्रास होऊ लागल्यास घाबरण्याऐवजी काही महत्त्वाच्या गोष्टी कराव्यात.

• तात्काळ चालणे किंवा शारीरिक हालचाल थांबवा
• सरळ बसून शरीर शांत ठेवण्याचा प्रयत्न करा
• नाकाद्वारे हळूहळू श्वास घ्या
• ओठ किंचित बंद ठेवून सावकाश श्वास सोडा
• गळा किंवा छातीभोवतीचे घट्ट कपडे सैल करा
• हवेशीर ठिकाणी जा
• डॉक्टरांनी दिलेला इनहेलर असल्यास वापरा

ही लक्षणे दिसल्यास तातडीने डॉक्टरांकडे जा (Warning Signs That Need Immediate Medical Attention)

काही लक्षणे गंभीर परिस्थितीचे संकेत देऊ शकतात.

खालीलपैकी कोणतेही लक्षण दिसल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या:

• छातीत तीव्र वेदना
• ओठ किंवा चेहरा निळसर पडणे
• अत्यंत तीव्र घरघर
• गोंधळल्यासारखे वाटणे
• चक्कर येणे किंवा बेशुद्ध पडणे

ही लक्षणे शरीरातील ऑक्सिजनची धोकादायक कमतरता किंवा गंभीर वैद्यकीय आपत्कालीन स्थिती दर्शवू शकतात.

फुफ्फुसांचे आरोग्य कसे जपावे? (How To Protect Your Lung Health)

फुफ्फुसांचे आजार टाळण्यासाठी आणि श्वसनसंस्था निरोगी ठेवण्यासाठी काही सवयी उपयुक्त ठरू शकतात.

• नियमित व्यायाम करा
• धूम्रपान व तंबाखूजन्य पदार्थ टाळा
• घरातील धूर आणि प्रदूषणापासून बचाव करा
• वजन नियंत्रणात ठेवा
• अॅलर्जीचे योग्य व्यवस्थापन करा
• श्वसनाशी संबंधित लक्षणे काही आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ टिकल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या

डॉक्टरांचा महत्त्वाचा सल्ला (Doctor’s Key Advice)

डॉ. लव्हलीन मंगला सांगतात की, सतत दम लागणे ही अशी समस्या नाही ज्याकडे दुर्लक्ष करता येईल. योग्य वेळी छातीचा एक्स-रे, पल्मोनरी फंक्शन टेस्ट आणि फुफ्फुसरोग तज्ज्ञांचा सल्ला घेतल्यास गंभीर गुंतागुंत टाळता येऊ शकते.

शरीर अनेकदा मोठ्या आजारांची सुरुवात छोट्या संकेतांमधून करत असते. त्यामुळे चालताना वारंवार श्वास लागत असेल, तर त्याला केवळ थकवा समजून दुर्लक्ष करू नका.