डोसा खाल्याने संपलं दोन मुलींचं आयुष्य! अहमदाबाद हादरलं; बाजारातील इडली-डोसा पीठ किती धोकादायक?

नुकत्याच समोर आलेल्या एका घटनेनुसार, गुजरातमधील अहमदाबाद येथील एका कुटुंबात धक्कादायक प्रसंग घडला आहे. दुकानातून तयार आंबवलेले पीठ आणल्यानंतर घरी त्याचा डोसा बनवून खाल्ला आणि यानंतर दोन चिमुकल्या मुलींचा मृत्यू झाला. तसेच मुलींच्या आई-वडिलांचीही प्रकृती नाजूक असून त्यांच्यावर खासगी रुग्णालयात उपचार सुरू आहेत. याप्रकरणी आता गुन्हा दाखल झाला असून पोलीस पुढील तपास करत आहेत. या घटनेमुळे बाजारातून विकत आणलेले तयार पीठ आणि पॅकबंद इडली-डोसाचे पीठ सुरक्षेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण होत आहेत.

बाजारातून विकत आणलेले तयार पीठ आणि पॅकबंद इडली-डोसाचे पीठ आधीच आंबवलेले असते आणि जेव्हा ते हवेच्या व जिवाणूंच्या संपर्कात येते किंवा जास्त वेळ बाहेर ठेवले जाते, तेव्हा ते जास्त आंबू शकते, लवकर खराब होऊ शकते आणि गंभीर अन्न विषबाधा होऊ शकते. पिठातील ओलसर, पौष्टिक आणि पिष्टमय वातावरण हे बॅसिलस सेरियस (Bacillus cereus) सारख्या रोगजंतूंसाठी आदर्श असते, ज्यामुळे पीठ शिळे झाल्यास पोटाचा गंभीर संसर्ग होऊ शकतो.

पॅकबंद पिठातील प्रिझर्व्हेटिव्ह आरोग्यासाठी किती धोकादायक?

कधी कधी उत्पादनाचे आयुष्य वाढवण्यासाठी आणि त्याची गुणवत्ता टिकवून ठेवण्यासाठी असा पॅकबंद पिठात प्रिझर्व्हेटिव्ह, आम्लता नियंत्रक (Acidity Regulator) आणि स्थिरीकरण(Stabilization) करणारे पदार्थ वापरले जातात. असे प्रक्रिया केलेले पदार्थ, जे लोक वारंवार खातात, ते सुरक्षिततेच्या मानकांची पूर्तता करत असले तरी, ते संपूर्ण पौष्टिक आहार असतेच असे नाही. ताज्या पिठाच्या तुलनेत पॅकबंद पिठाचे पर्याय नैसर्गिक फायदे कमी असतात. दुकानातून विकत घेतलेले पिठ खराब होऊ नये आणि त्याचा पोत टिकवून ठेवण्यासाठी त्यात रसायने वापरतात, ज्यामुळे पचनाच्या समस्या उद्भवू शकतात आणि काही प्रकरणांमध्ये, गंभीर ॲलर्जीचा संबंधीत समस्या निर्माण होऊ गेला आहे. पॅकबंद पिठामध्ये संरक्षणासाठी अनेकदा मिठाचे प्रमाण जास्त असते, जे रक्तदाब किंवा मूत्रपिंडाच्या समस्या असलेल्या लोकांसाठी हानिकारक असू शकते.

किण्वनाची गुणवत्ता

पारंपारिक डोशाचे पीठ हळूहळू, नैसर्गिकरित्या आंबवले जाते. नैसर्गिकरित्या आंबवल्यामुळे, पिठामध्ये फायदेशीर जीवाणू तयार होतात जे आतड्यांचे आरोग्य सुधारतात, पचनक्रिया सुधारतात आणि पोषक तत्वांची जैवउपलब्धता वाढवतात. हे प्रोबायोटिक्स डोसा पचायला हलका बनवतात आणि रक्तातील साखरेची पातळी अधिक कार्यक्षमतेने नियंत्रित करण्यास मदत करतात. किण्वन प्रक्रियेमुळे उडीद डाळीतील पोषक-विरोधी घटक देखील कमी होतात, ज्यामुळे खनिजे अधिक सहजपणे शोषली जातात.

पॅकबंद पीठ किंवा बाहेरून विकत घेतलेले तयार पीठ त्यांच्या उत्पादनाच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी नियंत्रित किंवा जलद आंबवण्याच्या पद्धती वापरतात. या प्रक्रियेमुळे प्रोबायोटिकची पातळी कमी होते आणि पौष्टिक घटक बदलतात, ज्यामुळे ताज्या पीठापेक्षा त्याचे फायदे कमी असतात.

साठवणुकीतील या चुका अन्नविषबाधेचे कारण ठरू शकतात

आंबवलेल्या पीठाचा अत्यंत नाशवंत गुणधर्म असल्यामुळे ते तापमानातील बदलाचा त्यावर लगेच परिणाम होतो. वाहतूक, साठवणूक किंवा किरकोळ विक्रीसाठी मांडणी करण्याच्या प्रक्रियेदरम्यान शीतकरण यंत्रणा बिघडल्यास जीवाणूंची वाढ होते. अन्न सुरक्षा ऑडिटनुसार, भारतातील प्रक्रियायुक्त अन्न क्षेत्राला कोल्ड चेन व्यवस्थापनामध्ये सतत अडचणींचा सामना करावा लागतो, जे या समस्येला ‘रेडी-टू-कूक’ (शिजवण्यासाठी तयार) उत्पादनांसाठी एक मोठी समस्या म्हणून ओळखतात.

कशामुळे तयार पीठ दूषित होऊ शकते?

मोठ्या प्रमाणावरील उत्पादन प्रक्रियेदरम्यान स्वच्छतेच्या मानकांचे कोणतेही उल्लंघन झाल्यास दूषित होण्याचा मोठा धोका निर्माण होतो, हे संशोधकांनी त्यांच्या अभ्यासातून सिद्ध केले आहे. सूक्ष्मजंतूंचा धोका तीन विशिष्ट घटकांमुळे निर्माण होतो, ज्यात अयोग्य हाताळणी, अस्वच्छ उपकरणे आणि खराब झालेले पॅकबंदिंग यांचा समावेश आहे. घरगुती तयारीच्या पद्धतींच्या विपरीत, औद्योगिक प्रणालींमध्ये त्यांच्या संपूर्ण पुरवठा साखळी कार्यांमध्ये नियमांचे पूर्ण पालन करणे आवश्यक असते.

ग्राहकांनी काय करावे

पॅकबंद केलेले पीठ खाण्यासाठी असुरक्षित नसते, परंतु त्यात आरोग्यासाठी संभाव्य धोके असतात. अन्नप्रणालींच्या औद्योगिकीकरणामुळे लोकांना त्यांच्या रोजच्या सोयीच्या पदार्थांमध्ये कोणते घटक आहेत हे माहित असणे आवश्यक आहे. दरम्यान, काही सोप्या नियमांचे पालन करा. पीठ नेहमी रेफ्रिजरेटरमध्ये ठेवा. ते जास्त वेळ बाहेर उघडे ठेवू नका. आंबट वास, बुडबुडे किंवा फुगलेले पॅकेट तपासा, कारण यावरून ते जास्त आंबले असण्याची शक्यता आहे. एक-दोन दिवसांत त्याचे सेवन करा. त्यातील जीवाणू नष्ट करण्यासाठी पिठाचा डोसा पूर्णपणे शिजला आहे याची खात्री करा.

वरील लेख सिमरत कथुरिया यांनी दिलेल्या माहितीवर आधारित आहे, त्या एक क्लिनिकल डायटिशियन आहेत.