Liver Disease Prevention : यकृत हा आपल्या शरीराचा एक अत्यंत महत्त्वाचा अवयव आहे, जो एकटा ५०० पेक्षा जास्त कार्ये पार पाडतो. हे अन्न पचवण्यास मदत करणे, पोषक घटकांचे पचन करणे, शरीरातील विषारी घटक बाहेर टाकणे आणि ऊर्जा साठवून ठेवणे यांसारखी अनेक महत्त्वाची कामे करतो. आपल्या शरीराच्या उजव्या बाजूला असलेल्या यकृताचे निरोगी असणे अत्यंत गरजेचे आहे. चुकीच्या वेळी आणि चुकीच्या आहारामुळे आपल्या यकृताच्या आरोग्यावर थेट परिणाम होतो. आहारात अतिप्रमाणात कार्बोहायड्रेट्स आणि रिफाइंड शुगरचे सेवन, हाय सॅच्युरेटेड फॅट आणि तळलेले पदार्थ खाणे, उशिरा रात्री जेवणे आणि मद्यपान करणे यामुळे यकृताचे आरोग्य बिघडू शकते. यकृत निरोगी ठेवण्यासाठी आहाराची काळजी घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.
नवी दिल्लीतील ‘इन्स्टिट्यूट ऑफ लिव्हर अँड बिलिअरी सायन्सेस’ (ILBS) चे संचालक आणि वरिष्ठ प्राध्यापक डॉ. शिव कुमार सरीन यांनी सांगितले की, जर तुम्हाला यकृत निरोगी ठेवायचे असेल तर सर्वात पहिले तुमच्या रात्रीच्या आहाराच्या सवयींमध्ये सुधारणा केली पाहिजे. अनेकदा आपण रात्रीच्या वेळी असा भारी किंवा चरबीयुक्त आहार घेतो, ज्यामुळे यकृतावर अतिरिक्त ताण वाढतो आणि फॅटी लिव्हरचा धोका निर्माण होऊ लागतो. रात्रीच्या जेवणात केलेल्या छोट्या-छोट्या चुकांमुळे यकृतात चरबी जमा होऊ शकते. रात्रीच्या वेळी खाण्याशी संबंधित कोणत्या चुकांमुळे यकृतावर ताण वाढतो आणि यकृत निरोगी ठेवण्यासाठी कोणते उपाय करणे गरजेचे आहे, हे आपण तज्ज्ञांकडून जाणून घेऊया.
रात्रीच्या वेळी काही पदार्थांचे सेवन यकृतावर कसा ताण वाढवते? (How consuming certain foods at night increases the burden on the liver)
डॉ. सरीन यांनी सल्ला दिला आहे की, उशिरा रात्री जास्त कॅलरी असलेल्या आणि भारी अन्नाचे सेवन करू नका. रात्रीच्या वेळी शरीराचा चयापचय मंदावतो. जेव्हा आपण रात्री उशिरा, जड किंवा खूप चरबीयुक्त आणि कार्बोहायड्रेट्सयुक्त अन्न खातो, तेव्हा यकृताला ते पचवण्यासाठी अतिरिक्त मेहनत घ्यावी लागते. रात्रीच्या वेळी पचू न शकलेली अतिरिक्त कॅलरी आणि साखर यकृतात ‘ट्रायग्लिसराइड्स’च्या स्वरूपात जमा होऊ लागते, जे ‘नॉन-अल्कोहोलिक फॅटी लिव्हर डिसीज’ (NAFLD) चे मुख्य कारण ठरते.
यकृताचे स्वतःचे एक जैविक घड्याळ असते. रात्री झोपण्यापूर्वी लगेच जड जेवण केल्याने पचनक्रिया आणि शरीराच्या मेटाबॉलिक हालचालींवर परिणाम होऊ शकतो. उशिरा जेवण्याच्या सवयीमुळे वजन वाढणे, इन्सुलिन रेजिस्टेंस आणि मेटाबॉलिक समस्यांचा धोका वाढू शकतो. या सर्व समस्या फॅटी लिव्हरच्या शक्यतेशी जोडलेल्या आहेत. अनेक संशोधनांमध्ये फॅटी लिव्हर आणि कोलोरेक्टल, प्रोस्टेट तसेच इतर कर्करोगांमध्येही संबंध असल्याचे आढळून आले आहे.
फॅटी लिव्हरमुळे वाढू शकतात या समस्या (Fatty liver can increase these problems)
- रक्तादाब वाढणे: जर तुमचे यकृत फॅटी असेल, तर फॅट बाहेर पडून धमन्यांमध्ये जमा होईल, ज्यामुळे धमन्या कडक होतात आणि रक्तदाब वाढतो.
- मधुमेहाचा धोका: फॅटी लिव्हरमुळे इन्सुलिन रेजिस्टेंस होतो, ज्यामुळे रक्तातील साखरेची पातळी वाढण्याचा धोका निर्माण होतो.
- हृदयरोग: फॅटी लिव्हरमुळे हृदयविकाराचा झटका आणि हृदयाशी संबंधित आजारांचा धोका वाढू शकतो. रक्तातील ट्रायग्लिसराइड्स वाढू शकतात आणि चांगल्या कोलेस्ट्रॉलची (HDL) पातळी कमी होऊ शकते.
- यकृताला सूज आणि सिरोसिस: काही रुग्णांमध्ये यकृतात चरबी साचण्यासोबतच यकृताला सूज येऊ शकते आणि पेशींचे नुकसान होऊ शकते. दीर्घकाळ सूज राहिल्यास यकृतात व्रण (scar Tissue) तयार होऊ लागतात. गंभीर स्थितीत ‘सिरोसिस’ होऊ शकतो.
- कॅन्सरचा धोका: गंभीर फॅटी लिव्हरच्या आजारामुळे लिव्हर सिरोसिस आणि लिव्हर कॅन्सरचा धोकाही वाढू शकतो.
यकृताच्या आजारापासून कसा बचाव करावा? (How to prevent liver disease)
- कॅलरी बर्न करा: डॉक्टर सरीन यांनी सोप्या भाषेत सांगितले की, तुम्ही खर्च जास्त करा आणि बचत कमी करा. म्हणजेच तुमच्या शरीरातील कॅलरी जास्त प्रमाणात बर्न करा आणि त्यांची साठवणूक कमी करा.
- व्यसनांपासून दूर राहा: आहारात व्हिस्की, बिअर, दारू आणि कोल्ड ड्रिंक्स पूर्णपणे नियंत्रणात ठेवा, या सर्व गोष्टी तुमचे यकृत सडवू शकतात.
- ब्लॅक कॉफीचे सेवन: यकृत निरोगी ठेवण्यासाठी ब्लॅक कॉफीचे मर्यादित सेवन करा. ब्लॅक कॉफी यकृतातील चरबी काढून टाकण्यास मदत करते, फायब्रोजिसवर उपचार करते तसेच लिव्हर कॅन्सर आणि सिरोसिससारख्या स्थितीपासून बचाव करते.
- तूप आणि हिरव्या पालेभाज्या: तूपाचे सेवन करा, ज्यामुळे शरीरात चांगले जिवाणू वेगाने वाढतात. यकृत निरोगी ठेवण्यासाठी जास्तीत जास्त हिरव्या पालेभाज्या आणि रंगीबेरंगी भाज्यांचे सेवन करा.
- हळद खा: यकृत निरोगी ठेवण्यासाठी हळदीचे सेवन करा. कच्च्या हळदीचे सेवन यकृत निरोगी ठेवण्यास मदत करते.
- बटाट्याचे सेवन टाळा: यकृतात फॅट असेल तर बटाट्याचे सेवन करणे टाळा. यकृत निरोगी ठेवण्यासाठी बटाट्याचे कमी सेवन करणे फायदेशीर ठरते.
(टीप: हा लेख ILBS, नई दिल्लीचे संचालक आणि वरिष्ठ तज्ज्ञ डॉ. शिव कुमार सरीन यांनी दिलेल्या सामान्य माहितीवर आधारित आहे. हा कोणत्याही वैद्यकीय उपचाराचा किंवा आजाराच्या निदानाचा पर्याय नाही. यकृताशी संबंधित कोणत्याही समस्येसाठी नेहमी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.)
